'Đánh thức' kinh tế dữ liệu

Tư duy mới về dữ liệu

Tại Hội thảo khoa học quốc gia “Dịch vụ dữ liệu: Từ kinh doanh có trách nhiệm đến các chuẩn mực pháp lý hiện đại” do Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) phối hợp Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) tổ chức, nhiều chuyên gia nhận định dữ liệu đang trở thành hạ tầng cốt lõi của nền kinh tế số.

Xu hướng mới là DaaS - Data as a Service, tức dữ liệu như một dịch vụ. Ảnh: TL

Ông Hồ Đức Thắng, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội, cho rằng, nếu ở thời đại nông nghiệp, đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng nhất; ở thời đại công nghiệp là vốn và máy móc, thì trong kỷ nguyên AI, dữ liệu đang trở thành đầu vào chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cũng theo ông Thắng, Việt Nam khó cạnh tranh trực diện với các cường quốc công nghệ trong cuộc đua xây dựng mô hình AI siêu lớn. Tuy nhiên, Việt Nam lại có lợi thế ở “dữ liệu chủ quyền” như tiếng Việt, dữ liệu pháp luật, y tế, giáo dục, văn hóa và tri thức bản địa. Đây là những lĩnh vực mang tính đặc thù mà các tập đoàn công nghệ quốc tế khó có thể thay thế hoàn toàn.

Vấn đề hiện nay không còn là “có dữ liệu hay không”, mà là chuyển từ tư duy lưu trữ dữ liệu sang khai thác dữ liệu như một loại tài sản có thể tạo giá trị kinh tế. Nếu dữ liệu tiếp tục nằm trong các “ốc đảo”, chỉ phục vụ báo cáo nội bộ thì giá trị rất hạn chế. Xu hướng mới là DaaS - Data as a Service, tức dữ liệu như một dịch vụ, bà Võ Thị Trung Trinh, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP. Hồ Chí Minh, nói.

TP. Hồ Chí Minh là một trong những địa phương đi sớm trong xây dựng hạ tầng dữ liệu tập trung. Thành phố hiện sở hữu nhiều nhóm dữ liệu lớn về dân cư, đất đai, y tế, giáo dục, quy hoạch và dịch vụ công - đây là nền tảng để phát triển các mô hình kinh doanh mới dựa trên dữ liệu.

Bà Trinh cho biết, TP. Hồ Chí Minh định hướng xây dựng kho dữ liệu dùng chung, phát triển sàn dữ liệu và ứng dụng AI, điện toán đám mây để xử lý dữ liệu quy mô lớn. Theo lộ trình, năm 2026, thành phố tập trung chuẩn hóa và làm sạch dữ liệu cốt lõi; năm 2027 thí điểm sàn giao dịch dữ liệu; năm 2028 liên thông dữ liệu toàn vùng kinh tế phía Nam và đến năm 2030 hướng tới quản trị đô thị thông minh dựa trên AI và mô hình DaaS toàn diện.

Theo bà Trần Thị Tuyết, Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông, việc nâng cấp từ mô hình khai thác dữ liệu thô sang thị trường dịch vụ dữ liệu hoàn chỉnh sẽ mở ra dư địa lớn để thu hút đầu tư tư nhân vào hạ tầng dữ liệu và thúc đẩy cạnh tranh giữa các nhà cung cấp dữ liệu.

Bà Tuyết cho rằng, Việt Nam nên ưu tiên thương mại hóa một số loại dữ liệu có nhu cầu thị trường lớn như dữ liệu khí tượng thủy văn và dữ liệu đất đai, bất động sản. Đây là những lĩnh vực Nhà nước đã đầu tư nhiều nguồn lực thu thập dữ liệu nhưng vẫn còn dư địa lớn để tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Trong đó, dữ liệu khí tượng thủy văn có thể trở thành đầu vào quan trọng cho nông nghiệp, logistics, bảo hiểm và năng lượng tái tạo. Còn dữ liệu đất đai, bất động sản có liên quan trực tiếp tới quy hoạch, tín dụng thế chấp và định giá tài sản.

Không thể phát triển kinh tế dữ liệu nếu thiếu khung pháp lý

Để hình thành một thị trường dữ liệu thực sự, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ mà ở chất lượng dữ liệu và hành lang pháp lý.

Ông Hồ Đức Thắng chỉ ra “nghịch lý”: lượng dữ liệu toàn cầu tăng bùng nổ nhưng dữ liệu sạch, có thể sử dụng hiệu quả cho AI lại rất khan hiếm. Theo dự báo, năm 2025 thế giới sẽ tạo ra khoảng 181 zettabyte dữ liệu, gấp 90 lần năm 2010, song chỉ khoảng 2% dữ liệu thực sự được lưu giữ và khai thác.

Điều này cho thấy giá trị của dữ liệu không nằm ở số lượng, mà nằm ở khả năng làm sạch, chuẩn hóa, gắn nhãn và kiểm định để có thể sử dụng cho các mô hình AI hoặc các hoạt động kinh doanh số. “Thị trường dịch vụ dữ liệu không đơn thuần là mua bán dữ liệu thô. Đây là hệ sinh thái gồm nhiều công đoạn như làm sạch, chuẩn hóa, gắn nhãn, kiểm thử và kiểm toán dữ liệu”, ông Thắng nói.

Bên cạnh đó, PGS. TS. Bùi Quang Hùng, Giám đốc UEH, nhấn mạnh, dịch vụ dữ liệu không chỉ là câu chuyện công nghệ hay thương mại, mà còn liên quan đến niềm tin thị trường, trách nhiệm xã hội và năng lực quản trị quốc gia trong thời đại số.

Bởi vậy, tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng khung pháp lý đồng bộ cho giao dịch dữ liệu. Để thị trường dữ liệu vận hành minh bạch, các chuyên gia cho rằng cần sớm xác lập rõ quy tắc giao dịch dữ liệu, bao gồm cơ chế thuế, phí truy cập dữ liệu gốc và trách nhiệm của các bên tham gia. Đặc biệt, pháp luật cần phân định rõ “vùng đỏ” đối với dữ liệu cá nhân, dữ liệu nhạy cảm và “vùng xanh” đối với dữ liệu phi cá nhân, dữ liệu mở. Đây được xem là điều kiện quan trọng để vừa bảo vệ quyền riêng tư, vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh AI đang thay đổi nhanh chóng mô hình kinh doanh toàn cầu, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để hình thành một nền kinh tế dữ liệu. Để biến dữ liệu thành “mỏ vàng” thực sự, điều quan trọng không chỉ là số hóa thật nhiều dữ liệu, mà còn là xây dựng được một hệ sinh thái khai thác dữ liệu minh bạch, an toàn và có khả năng tạo giá trị cho nền kinh tế.