Đá Bờ - bản sắc văn hóa giữa đại ngàn

Nếu ở làng Tuấn Sơn, người Dao Lô Gang lưu truyền điệu múa chuông, nghề thêu truyền thống, lễ cấp sắc cùng nhiều phong tục lâu đời thì tại Đông Bảo Tuấn, người quan họ Bắc Ninh lên xây dựng vùng kinh tế mới vẫn nâng niu, trao truyền câu hát quê hương.

Từ ngày 1/7, hai làng hợp nhất thành thôn Đá Bờ. Sự đổi thay về địa giới không làm phai nhạt bản sắc mà còn mở ra một hành trình giao thoa, vun đắp để những giá trị văn hóa đặc sắc của hai cộng đồng tiếp tục tỏa sáng.

“Đất lạ hóa quê hương”

Con đường bê tông còn loang nước sau cơn mưa đêm đưa chúng tôi đến Đá Bờ trong buổi sáng đầu tiên ngôi làng mang tên mới. Trước sân nhà văn hóa thôn, mọi thứ vẫn bình yên như bao ngày khác, chỉ có tấm biển mang dòng chữ "thôn Đá Bờ" mới được gắn lên.

Trưởng thôn Trần Văn Hanh cùng trẻ em dân tộc Dao say sưa trong điệu múa chuông.

Trưởng thôn Trần Văn Hanh đón khách bằng nụ cười hiền hậu và cái bắt tay thật chặt: "Dù đây là vùng sâu, vùng xa nhưng nhà văn hóa cũng có đủ loa đài, bàn ghế, điện chiếu sáng. Thông tin tình hình thời sự, kinh tế, chính trị được bà con cập nhật thường xuyên... Nhà nước đầu tư cho công trình nhà văn hóa, còn lại chúng tôi góp sức, huy động nguồn xã hội hóa cùng sắm sửa trang thiết bị. Những cuộc họp tại nhà văn hóa diễn ra trong không khí cởi mở, cán bộ, đảng viên và người dân cùng bàn việc chung, ai cũng mong xây dựng thôn xóm ngày ngày đổi mới".

Mở tập tài liệu đã ngả màu theo năm tháng, mỗi trang giấy như lưu giữ một phần ký ức từ ngày đầu lập làng, anh Hanh kể: Năm 2005, những hộ đồng bào Dao Lô Gang ở Thạch Sơn và Phúc Thắng (thuộc huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang) rời quê cũ do nằm trong vùng ảnh hưởng của Trường bắn Quốc gia khu vực I. Họ mang theo gia đình, nếp sống, tiếng nói, phong tục và cả những giá trị văn hóa của dân tộc mình đến vùng đất mới, lập nên làng mới mang tên Tuấn Sơn. Tại đây, bà con được Nhà nước cấp nhà, cấp ruộng, đồi bãi để sinh cơ lập nghiệp, phát triển kinh tế.

Thôn Đá Bờ đổi thay.

Ở phía bên này ngọn đồi, hành trình dựng xây cuộc đời mới bắt đầu từ bước chân của người con rời quê hương Gia Bình, tỉnh Hà Bắc cũ lên vùng cao khai hoang từ những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ trước. Tại đây, họ lập nên các làng Đông Tuấn, Bảo Tuấn, đến năm 2019 hợp nhất thành thôn Đông Bảo Tuấn. Trải qua bao gian khó, nếp sống nghĩa tình và sự cần cù của người Kinh Bắc đã làm nên cộng đồng dân cư đoàn kết. Những câu hát quan họ vẫn được người dân trao truyền, gìn giữ, ngân vang trong mỗi dịp hội làng, ngày lễ, Tết như một sợi dây kết nối với miền quê cũ bên bờ Nam sông Cầu.

Mấy chục năm qua, người Dao lưu truyền điệu múa chuông, lễ cấp sắc, nghề thêu; người Kinh Bắc giữ câu hát quan họ. Trong phát triển kinh tế, cư dân hai làng luôn hỗ trợ nhau vượt qua khó khăn. Người dân nơi đây vẫn nhắc đến cơn bão Yagi năm 2024 và đợt mưa lũ lịch sử tháng 8/2025. Khi nước lũ từ đầu nguồn bất ngờ dồn xuống, đất đá từ sườn núi liên tiếp sạt trượt, Tuấn Sơn là nơi hứng chịu đầu tiên. Giữa đêm mưa trắng trời, tiếng điện thoại, tiếng loa truyền thanh, tiếng gọi nhau í ới vang khắp bản. Nhận được tin báo, cấp ủy, chính quyền xã cùng các lực lượng khẩn trương triển khai phương án ứng cứu. Người dân Đông Bảo Tuấn cũng không ai bảo ai, thức trắng đêm hỗ trợ sơ tán các hộ ở vùng nguy hiểm.

Sau khi mưa tạnh, lũ rút, tình dân tộc, nghĩa đồng bào giữa người Dao và người Kinh lại càng gắn bó. Người có gạo sẻ gạo, người có sức góp sức, cùng dọn bùn đất, khơi thông đường đi, dựng lại hàng rào, sửa mái nhà, giúp nhau ổn định cuộc sống. Thiên tai đi qua, tình người ở lại và ngày càng gắn kết bền chặt.

Ngày 1/7/2026, Tuấn Sơn và Đông Bảo Tuấn được sáp nhập thành một thôn mới, mang tên gọi Đá Bờ. Với người dân nơi đây, đó không chỉ là sự thay đổi địa giới mà còn là dấu mốc quan trọng của một cộng đồng đã cùng bám đất, dựng làng, trải qua gian khó song vẫn nỗ lực, gìn giữ những giá trị văn hóa riêng có của từng dân tộc.

Bản hòa âm giữa núi rừng

Đúng hôm chúng tôi đến, tại nhà văn hóa thôn vừa khai giảng lớp dạy hát quan họ. Trong căn phòng rộng, gần hai chục em nhỏ đứng thành hàng ngay ngắn. Khoác chiếc nón quai thao duyên dáng, các em cất lên câu hát "Khách đến í đến chơi hự nhà, là chơi hự nhà/ Đốt than ư dọn nhà, quạt nước với pha trà/ Mời người xơi là chén í à trà này...".

Trẻ em thôn Đá Bờ học hát quan họ.

Anh hai Nguyễn Trọng Hồng chậm rãi chỉnh từng nhịp lấy hơi, chị hai Nguyễn Thị Ngàn uốn từng động tác mời trầu, trao nón. Các em nhỏ mới 7, 8 tuổi nhưng đã biết luyến láy khá tròn vành, rõ chữ. Lớp học có gần 20 học viên được mở ra hoàn toàn bằng nguồn xã hội hóa. Những người truyền dạy mong muốn con cháu lớn lên luôn mang theo tình yêu quan họ như một phần hồn cốt của quê hương Kinh Bắc.

Đồng chí Nguyễn Trọng Đào, Bí thư Chi bộ là một trong những anh hai quan họ chia sẻ: “Quan họ ở Đá Bờ không còn là một thú vui văn nghệ. Đó là ký ức của lớp người rời đồng bằng lên miền rừng khai hoang lập nghiệp hơn bốn mươi năm trước; là sợi dây kết nối những người con xa quê với cội nguồn và cũng là món quà chúng tôi muốn trao lại cho thế hệ sinh ra trên vùng đất mới. Đều đặn hơn mười năm nay, Câu lạc bộ Quan họ của thôn duy trì sinh hoạt, đóng góp vào thành công của các hội diễn, giao lưu văn hóa, văn nghệ trong vùng”.

Hiếm có nơi nào trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh trong cùng một thôn lại hội tụ hai không gian văn hóa đặc sắc như Đá Bờ. Hai mảnh ghép văn hóa của người Kinh và người Dao Lô Gang tạo nên bản sắc riêng, là nền tảng để địa phương bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Không chỉ văn hóa được bồi đắp, cuộc sống của người dân cũng đang từng ngày đổi thay. Rời lớp học, chúng tôi lên khu đồi phía sau nhà đồng chí Chi hội trưởng Chi hội Cựu chiến binh Nguyễn Trọng Hồng. Dưới tán rừng keo, hơn hai trăm đàn ong đang làm mật. Mùi mật ngọt ngào quyện với hương rừng khiến câu chuyện về người Kinh Bắc lập nghiệp trên quê mới trở nên thi vị hơn. Anh Hồng theo cha mẹ lên đây lập nghiệp. Mấy chục năm trôi qua, đất lạ ngày nào đã trở thành quê hương. Nhờ chăm chỉ lao động, gia đình anh có trong tay 7 ha rừng kinh tế, xây được căn nhà khang trang với nhiều tiện nghi.

Ở Đá Bờ có hơn 400 ha rừng sản xuất tạo nguồn thu ổn định cho nhiều hộ dân. Ngoài trồng rừng, người dân nuôi ong, chăn nuôi gia súc và làm nhiều nghề mới. Trong câu chuyện bên bàn trà, Chủ tịch UBND xã Nguyễn Ngọc Sơn một lần nữa khẳng định: Thật hiếm có nơi nào trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh trong cùng một thôn lại hội tụ hai không gian văn hóa đặc sắc như Đá Bờ. Không gian ấy tạo nên bản sắc riêng, là nền tảng vững chắc để địa phương triển khai các giải pháp bảo tồn văn hóa dân tộc Dao đi đôi với lan tỏa dân ca quan họ Bắc Ninh. Điều lãnh đạo địa phương còn trăn trở là con đường độc đạo dẫn vào thôn vẫn nhỏ hẹp, nhiều đoạn qua suối, qua ngầm, đi lại khó khăn. Trong định hướng phát triển, lãnh đạo xã sẽ tiếp tục tham mưu, đề xuất với các cấp thẩm quyền huy động nguồn lực mở tuyến đường mới kết nối Đá Bờ với các xã lân cận và tỉnh Quảng Ninh. Chỉ khi nào những cung đường được nối dài thông thoáng, hàng hóa và cả những giá trị văn hóa của vùng đất này sẽ có thêm cơ hội lan tỏa.

Câu quan họ vẫn ngân lên từ nhà văn hóa, tiếng chuông của điệu múa truyền thống người Dao vang vọng giữa đại ngàn. Giữa núi rừng vùng cao Tuấn Đạo, tình người và những nét văn hóa đặc sắc được gìn giữ, vun đắp qua từng thế hệ.