'Cuộc đua' không còn nằm ở sản lượng

Mỗi ngày có hàng trăm lượt xe chở nông sản xuất khẩu sang Trung Quốc tại các cửa khẩu của tỉnh Lạng Sơn. Ảnh: Vi Toàn

Những con số kỷ lục và động lực mới từ khu vực cửa khẩu biên giới

Theo thông tin tại Diễn đàn kết nối thương mại nông sản Việt Nam-Trung Quốc lần thứ nhất tổ chức ngày 24/6, Trung Quốc hiện là thị trường xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lớn nhất của Việt Nam. Trong quý I năm nay, xuất khẩu nông sản, thực phẩm của Việt Nam sang Trung Quốc tăng 37,4%, cao gấp hơn 6 lần tốc độ tăng trưởng chung. Đánh giá về quan hệ thương mại Việt Nam-Trung Quốc, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ nhấn mạnh: “Việt Nam và Trung Quốc có quan hệ hữu nghị truyền thống lâu đời, trong đó, hợp tác kinh tế-thương mại, đặc biệt là thương mại nông sản, đã ghi nhận nhiều kết quả nổi bật qua từng năm”.

Tính đến năm 2025, kim ngạch thương mại song phương giữa hai quốc gia đã vượt mốc 290 tỷ USD. Riêng ngành rau quả, Việt Nam đạt 8,56 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu toàn cầu, trong đó, thị trường Trung Quốc chiếm tới 5,5 tỷ USD, giữ vững vị trí nhà cung cấp lớn thứ hai với 22,55% thị phần. Sự bứt phá này có đóng góp quan trọng từ các mặt hàng chiến lược được xuất khẩu chính ngạch như sầu riêng, mít, thanh long, chuối... Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam Hà Vĩ cho biết: “Sầu riêng là mặt hàng nổi bật nhất với sản lượng xuất khẩu đạt 941.000 tấn, tương đương gần 2.600 tấn mỗi ngày được vận chuyển sang Trung Quốc”.

Những con số tăng trưởng ấn tượng cho thấy sức hút đặc biệt của thị trường Trung Quốc đối với nông sản Việt Nam. Hiện, Việt Nam đã có hơn 20 loại rau quả được phép xuất khẩu chính ngạch vào thị trường này. Theo Đại sứ Hà Vĩ, việc ngày càng nhiều loại nông sản Việt Nam được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc không chỉ tạo đầu ra ổn định cho nông dân Việt Nam, mà còn đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người tiêu dùng Trung Quốc đối với các sản phẩm nhiệt đới chất lượng cao.

Có thể thấy, với thị trường hơn 1,4 tỷ dân và nhu cầu ngày càng lớn đối với nông sản chất lượng cao, Trung Quốc sẽ tiếp tục là thị trường giàu tiềm năng đối với nông sản Việt Nam trong thời gian tới.

Sầu riêng là mặt hàng đóng góp tỷ trọng lớn nhất trong kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang Trung Quốc. Ảnh: Bích Nguyên

Khi “bức tường tiêu chuẩn” thay thế tư duy xuất khẩu tiểu ngạch

Trong nhiều năm, lợi thế lớn nhất của nông sản Việt Nam là nguồn cung dồi dào, vị trí địa lý gần Trung Quốc và khả năng đáp ứng nhanh nhu cầu thị trường. Nếu như trước đây, nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam có thể thâm nhập thị trường Trung Quốc thông qua hoạt động trao đổi cư dân biên giới hoặc xuất khẩu tiểu ngạch thì hiện nay, xu hướng này đang dần thu hẹp. Trung Quốc liên tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, tăng cường kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc. Điều đó đồng nghĩa với việc "cửa vào" thị trường tỷ dân vẫn rộng mở, nhưng chỉ dành cho những sản phẩm đáp ứng đầy đủ các quy định và tiêu chuẩn ngày càng cao.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam nhận định, các doanh nghiệp trong nước đang đứng trước thời điểm phải chuyển mình mạnh mẽ: “Nếu trước đây, xuất khẩu chủ yếu dựa vào lợi thế sản lượng và vị trí địa lý thì hiện nay, cần chuyển sang mô hình cạnh tranh bằng chất lượng, độ an toàn và tính minh bạch của sản phẩm”.

Ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công thương) chỉ ra áp lực cạnh tranh ngày càng lớn khi nhiều quốc gia trong khối ASEAN như Philippines và Thái Lan đang gia tăng hiện diện tại thị trường Trung Quốc. Ông Phú cảnh báo: “Nếu tiếp tục phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô và cạnh tranh bằng giá, dư địa tăng trưởng sẽ ngày càng thu hẹp”.

Bên cạnh áp lực cạnh tranh từ các nước xuất khẩu nông sản trong khu vực, ngành rau quả Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn nội tại. Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chuỗi chưa chặt chẽ, tỷ lệ chế biến sâu còn thấp và chi phí logistics cao đang làm giảm khả năng cạnh tranh của nhiều mặt hàng. Đây cũng là nguyên nhân khiến giá trị gia tăng của nông sản Việt Nam chưa tương xứng với tiềm năng và sản lượng. Do đó, theo ông Phú, trọng tâm trong giai đoạn tới không chỉ là mở cửa thị trường, mà còn phải xây dựng hệ sinh thái xuất khẩu bền vững.

Yến sào là một trong số các mặt hàng nông sản được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc. Ảnh: Bích Nguyên

Xây dựng hệ sinh thái xuất khẩu bền vững

Để khơi thông dòng chảy nông sản chính ngạch và thâm nhập sâu hơn vào thị trường Trung Quốc, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ đề xuất ba định hướng trọng tâm: Hiện thực hóa nhận thức chung của lãnh đạo hai nước về việc chuyển từ giao thương đơn thuần sang xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất, cung ứng và tiêu thụ nông sản bền vững; đẩy nhanh quy trình, thủ tục mở cửa thị trường đối với nông sản; tận dụng hiệu quả các nền tảng thương mại điện tử và kinh tế số để tạo bước chuyển mới về phương thức, tốc độ và hiệu quả thương mại nông sản.

Trong khi đó, ông Chương Lâm, Chủ tịch Hội Doanh nhân Trung Quốc tại Việt Nam khuyến nghị, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong sản xuất nông nghiệp; tăng cường quản lý chất lượng cũng như “tăng cường tính tự cường của toàn chuỗi ngành hàng thông qua hợp tác trong các lĩnh vực chế biến, kho bãi và logistics”.

Còn theo ông Đinh Cao Khuê, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc Công ty CP Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO), dư địa tăng trưởng lớn nhất nằm ở các sản phẩm chế biến sâu như nước quả cô đặc, đồ hộp và thực phẩm đông lạnh. Việc đẩy mạnh chế biến sâu không chỉ giúp gia tăng giá trị sản phẩm, mà còn góp phần khắc phục tình trạng “được mùa, mất giá” và giảm áp lực cho hệ thống logistics vùng biên.

Nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục, ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Vina T&T Group kiến nghị, cơ quan chức năng hai nước sớm xây dựng hệ thống dữ liệu số dùng chung và thiết lập cơ chế “luồng xanh”, giảm tỷ lệ kiểm hóa đối với các doanh nghiệp uy tín.

Có thể khẳng định, những kết quả tăng trưởng ấn tượng trong thời gian qua cho thấy Trung Quốc tiếp tục là thị trường chiến lược đối với nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển xanh ngày càng khắt khe, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở sản lượng mà nằm ở giá trị gia tăng. Việc xây dựng chuỗi liên kết sản xuất-chế biến-logistics-tiêu thụ hiện đại, cùng với đẩy mạnh chuyển đổi số và thương mại điện tử xuyên biên giới, sẽ là chìa khóa để nông sản Việt Nam không chỉ giữ vững thị phần, mà còn nâng cao vị thế tại thị trường tỷ dân trong những năm tới.