Chấm dứt tình trạng cao tốc đã thông, vẫn tắc trạm dừng nghỉ

Chấm dứt tình trạng cao tốc đã thông, vẫn tắc trạm dừng nghỉ. Ảnh: N.Lộc

Trao đổi với Báo Kiểm toán, PGS.TS Nguyễn Hồng Thái (Trường Đại học Giao thông Vận tải) chuyên gia có nhiều năm nghiên cứu về kinh tế vận tải, quản lý hạ tầng giao thông và đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, đã chia sẻ góc nhìn về thực trạng, nguyên nhân và các giải pháp nhằm đẩy nhanh tiến độ triển khai hệ thống trạm dừng nghỉ trên các tuyến đường cao tốc.

Thưa ông, nhiều tuyến cao tốc đã được đưa vào khai thác nhưng hệ thống trạm dừng nghỉ vẫn chưa hoàn thiện. Ông đánh giá như thế nào về thực trạng này và đâu là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng chậm triển khai các trạm dừng nghỉ hiện nay?

Việc nhiều đoạn tuyến cao tốc Bắc - Nam đã đưa vào sử dụng nhưng các trạm dừng nghỉ chưa hoàn thành cho thấy sự thiếu đồng bộ giữa đầu tư xây dựng tuyến chính và đầu tư hạ tầng dịch vụ. Điều này đồng nghĩa với việc tài sản công chưa được khai thác hết công suất, hiệu quả sử dụng vốn đầu tư chưa đạt mức tối ưu và nhiều cơ hội tạo nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ vẫn chưa được phát huy.

Theo tôi, một tuyến cao tốc chỉ thực sự hoàn chỉnh khi vừa bảo đảm năng lực lưu thông, vừa bảo đảm đầy đủ các điều kiện phục vụ người sử dụng và tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Vì vậy, việc hoàn thiện hệ thống trạm dừng nghỉ cần được xem là một yêu cầu tất yếu trong quá trình nâng cao hiệu quả đầu tư công đối với các dự án đường bộ cao tốc.

Nguyên nhân của tình trạng này không xuất phát từ một yếu tố riêng lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố tác động đồng thời trong quá trình chuẩn bị và triển khai dự án:

Trước hết là chất lượng công tác chuẩn bị đầu tư. Một số dự án chưa khảo sát đầy đủ điều kiện địa hình, địa chất và nhu cầu khai thác dịch vụ, dẫn đến phải điều chỉnh thiết kế hoặc quy mô đầu tư trong quá trình thực hiện.

Tiếp theo là công tác giải phóng mặt bằng. Khi mặt bằng chưa được bàn giao đồng bộ, nhà thầu rất khó tổ chức thi công liên tục, làm tăng chi phí huy động nhân lực, máy móc và kéo dài thời gian thực hiện. Ngoài ra, năng lực quản lý của chủ đầu tư và năng lực tổ chức thi công của nhà thầu cũng ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ. Nếu công tác lập kế hoạch, điều phối nguồn lực, kiểm soát tiến độ và xử lý các tình huống phát sinh chưa hiệu quả thì nguy cơ chậm tiến độ là rất lớn. Một yếu tố quan trọng khác là nguồn lực tài chính. Việc bảo đảm dòng tiền ổn định trong suốt quá trình thi công quyết định khả năng cung ứng vật tư, huy động thiết bị và duy trì hoạt động của các đơn vị thi công.

Theo tôi, trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc ứng dụng công nghệ trong quản lý dự án vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện. Nếu áp dụng rộng rãi BIM, hệ thống quản lý tiến độ theo thời gian thực, drone giám sát công trường và các nền tảng dữ liệu số, chủ đầu tư có thể kiểm soát tốt hơn tiến độ và xử lý sớm các điểm nghẽn phát sinh.

Việc chậm triển khai các trạm dừng nghỉ ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả khai thác của hệ thống đường cao tốc và hiệu quả sử dụng nguồn vốn đầu tư, thưa ông?

Tác động của việc chậm triển khai các trạm dừng nghỉ cần được nhìn nhận trên ba phương diện: hiệu quả khai thác giao thông, hiệu quả đầu tư và hiệu quả phát triển kinh tế vùng.

Trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp tục mở rộng mạng lưới cao tốc quốc gia, việc đẩy nhanh tiến độ đầu tư, xây dựng và vận hành các trạm dừng nghỉ theo hướng hiện đại, đồng bộ và đa chức năng sẽ góp phần nâng cao an toàn giao thông, cải thiện chất lượng dịch vụ, giảm chi phí logistics và tạo thêm động lực phát triển kinh tế cho các địa phương dọc các hành lang giao thông chiến lược.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra để hệ thống đường cao tốc Việt Nam phát huy đầy đủ vai trò là nền tảng hạ tầng cho tăng trưởng nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

PGS.TS Nguyễn Hồng Thái (Trường Đại học Giao thông Vận tải)

Thứ nhất, về khai thác giao thông, việc thiếu các điểm dừng nghỉ đạt chuẩn làm giảm chất lượng dịch vụ của tuyến cao tốc. Một công trình giao thông hiện đại không chỉ được đánh giá bằng tốc độ lưu thông mà còn bằng khả năng đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người sử dụng trong toàn bộ hành trình. Khi người lái xe không có điều kiện nghỉ ngơi, tiếp nhiên liệu hoặc xử lý các sự cố kỹ thuật đúng thời điểm thì nguy cơ mất an toàn giao thông sẽ tăng lên, đồng thời hiệu suất khai thác phương tiện cũng giảm xuống.

Thứ hai, dưới góc độ đầu tư, việc tuyến đường đã hoàn thành nhưng các hạng mục dịch vụ chưa được đưa vào khai thác đồng nghĩa với việc nguồn vốn đầu tư chưa phát huy đầy đủ hiệu quả. Trạm dừng nghỉ không chỉ phục vụ người dân mà còn tạo nguồn thu từ khai thác dịch vụ, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản công và giảm áp lực cho ngân sách trong công tác quản lý, vận hành hệ thống đường cao tốc. Khi các công trình này chậm được đưa vào sử dụng, nhiều giá trị kinh tế chưa được chuyển hóa thành nguồn thu thực tế.

Thứ ba, các trạm dừng nghỉ còn có vai trò như những hạt nhân phát triển kinh tế dọc tuyến cao tốc. Đây là nơi có thể hình thành các trung tâm dịch vụ logistics, trạm sạc xe điện, khu thương mại, điểm giới thiệu sản phẩm OCOP, khu quảng bá du lịch và các dịch vụ hỗ trợ vận tải. Nhiều quốc gia đã chứng minh rằng các trạm dừng nghỉ nếu được quy hoạch tốt sẽ trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương, tạo thêm việc làm và gia tăng giá trị sử dụng đất hai bên hành lang giao thông.

Theo ông, cần có những giải pháp gì để đẩy nhanh tiến độ triển khai và phát triển hệ thống trạm dừng nghỉ trong thời gian tới?

Theo tôi, trước hết cần thay đổi tư duy trong công tác chuẩn bị đầu tư. Trạm dừng nghỉ phải được xác định là một cấu phần không thể tách rời của dự án cao tốc và cần được triển khai đồng thời với các hạng mục chính ngay từ giai đoạn đầu.

Tiếp theo, cần nâng cao chất lượng khảo sát, thiết kế và lập kế hoạch, đồng thời xây dựng hệ thống quản lý tiến độ theo các mốc kiểm soát cụ thể nhằm phát hiện sớm các nguy cơ chậm tiến độ và có giải pháp xử lý kịp thời.

Bên cạnh đó, cần lựa chọn các chủ đầu tư và nhà thầu có đủ năng lực tài chính, kinh nghiệm quản lý và khả năng huy động nguồn lực. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa các đơn vị tham gia dự án để giải quyết nhanh các khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai.

Nhiều trạm dừng nghỉ chưa hoàn thành các hạng mục dịch vụ công thiết yếu. Ảnh: Cục Đường bộ

Về lâu dài, tôi cho rằng các trạm dừng nghỉ cần được phát triển theo mô hình trung tâm dịch vụ đa chức năng, tích hợp trạm sạc xe điện và trạm cung cấp nhiên liệu, khu bảo dưỡng phương tiện, logistics quy mô nhỏ, khu thương mại, khu nghỉ dưỡng ngắn hạn và không gian quảng bá sản phẩm đặc trưng của từng địa phương. Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý và vận hành nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và tối ưu hóa hiệu quả khai thác.

Nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp trên, tôi tin rằng hệ thống trạm dừng nghỉ sẽ không chỉ đáp ứng nhu cầu của người tham gia giao thông mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị logistics, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư hạ tầng, giảm chi phí vận tải và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội theo hướng hiện đại và bền vững.