An ninh, bình yên - bản sắc của TPHCM năng động

Từ thực tiễn của đô thị hiện đại…

Trong tư duy phát triển truyền thống, an ninh xã hội (ANXH) thường được đặt ở cuối chuỗi ưu tiên, như một lĩnh vực xử lý khi các vấn đề đã phát sinh. Nhưng thực tiễn đô thị hiện đại đã cho thấy điều ngược lại: ANXH không phải là kết quả của phát triển, mà là điều kiện để phát triển có thể diễn ra một cách bền vững. Khi cảm giác an toàn không hiện hữu, mọi lợi thế khác của thành phố - dù hấp dẫn đến đâu - cũng trở nên mong manh.

Ở các đô thị lớn trên thế giới, nơi cạnh tranh không còn nằm ở số lượng công trình hay quy mô ngân sách, mà là khả năng thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, ANXH đã trở thành tiêu chí đầu tiên. Du khách có thể bị hấp dẫn bởi văn hóa, cảnh quan, ẩm thực, nhưng họ chỉ quay lại khi cảm thấy mình được bảo vệ. Người lao động có thể bị thu hút bởi cơ hội nghề nghiệp, nhưng họ chỉ ở lại lâu dài nếu gia đình được sống trong môi trường không bất an. Nhà đầu tư có thể chấp nhận rủi ro thị trường, nhưng hiếm khi chấp nhận rủi ro xã hội (XH), bởi bất ổn XH luôn là tín hiệu sớm của bất ổn thể chế và môi trường kinh doanh.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, ANXH không còn đơn thuần là câu chuyện phòng, chống tội phạm, mà gắn chặt với những biến động sâu trong cấu trúc XH: dòng di cư lớn, áp lực sinh kế kéo dài, sự đứt gãy của gia đình, cảm giác cô lập của người già, sự bất định của người trẻ. Nếu những chuyển động này không được nhìn thấy và điều chỉnh kịp thời, chúng sẽ tích tụ âm thầm đồng thời bộc lộ ra dưới những hình thức tiêu cực, khi ấy chi phí xử lý trở nên rất lớn. Vì vậy, ANXH nằm nhiều hơn ở khả năng giữ cho XH không trượt khỏi trạng thái cân bằng, hơn là ở việc xử lý những sự cố xảy ra.

Đặt ANXH lên vị trí ưu tiên không có nghĩa là siết chặt kiểm soát hay gia tăng áp lực lên đời sống người dân. Trái lại, những đô thị an toàn nhất là nơi người dân được sống trong môi trường có trật tự, minh bạch và công bằng. Khi người dân tin rằng các mâu thuẫn sẽ được giải quyết đúng lúc, đúng chỗ và không có ai bị bỏ lại phía sau, trật tự xã hội được duy trì một cách tự nhiên, không cần đến những biện pháp cưỡng ép thường trực.

Đội Cảnh sát đường thủy số 1 giữ bình yên cho vùng sông nước trong thời khắc giao mùa. Ảnh: ĐỨC NAM

… Đến văn hóa an ninh

Ở những thành phố phát triển đến một mức độ nhất định, an ninh không còn hiện diện chủ yếu dưới hình thức lực lượng hay biện pháp, mà dần chuyển hóa thành một trạng thái sống. Khi đó, an ninh không nằm ở số lượng chốt trực, camera hay chế tài, mà nằm ở cách con người cư xử với nhau hàng ngày. An ninh, đến một trình độ nhất định, chính là văn hóa! Đó là những thói quen XH lặp đi lặp lại đủ lâu để trở thành chuẩn mực: tôn trọng không gian chung, biết kiềm chế trong xung đột, có niềm tin rằng mâu thuẫn có thể được giải quyết bằng đối thoại và pháp luật. Khi những hành vi ấy trở thành tự nhiên, trật tự XH được duy trì mà không cần đến sự can thiệp thường trực của quyền lực cưỡng chế.

Đặt trong bối cảnh TPHCM, nhận định ấy mang một ý nghĩa đặc biệt. Đây là đô thị lớn nhất cả nước, nơi hội tụ mạnh mẽ nhất của các dòng người, dòng vốn, dòng văn hóa và cả những áp lực xã hội đan xen. Thành phố này hình thành từ sự dịch chuyển, lớn lên từ mở cửa và sống bằng nhịp vận động liên tục. Dân số tăng không chỉ bằng tỉ suất sinh tự nhiên mà chủ yếu là nhập cư; cộng đồng cư dân đa dạng về xuất thân, nghề nghiệp, mức độ gắn bó và kỳ vọng vào tương lai. Chính điều đó đã tạo nên sức sống đặc biệt của TPHCM đồng thời đặt ra yêu cầu rất khác về ANXH.

Ở TPHCM, an ninh không thể chỉ được hiểu là kiểm soát trật tự, mà trước hết phải là khả năng dung nạp và điều hòa sự khác biệt. Một thành phố mỗi ngày tiếp nhận thêm hàng ngàn lượt người đến làm việc, học tập, mưu sinh không thể vận hành bằng các mô hình an ninh cứng nhắc. Nếu thiếu sự linh hoạt, an ninh sẽ nhanh chóng trở thành lực cản của phát triển, thay vì là nền tảng của ổn định. Vì thế, an ninh của TPHCM mang tính điều phối XH nhiều hơn là canh giữ. Đó là khả năng giữ cho những khác biệt về văn hóa, thu nhập và lối sống không chuyển hóa thành xung đột; là việc nhận diện sớm những điểm căng trong đời sống đô thị trước khi chúng vượt quá ngưỡng chịu đựng của XH.

So với những đô thị toàn cầu đã ổn định như Tokyo (Nhật Bản) hay Zurich (Thụy Sĩ), nơi trật tự XH được duy trì trên nền tảng kỷ luật cao và cấu trúc dân cư ít biến động, TPHCM lại đối mặt với một bài toán khác. Ở đây, an ninh không chỉ bảo vệ cái đã có, mà còn phải đi cùng với sự hình thành liên tục của cái mới: khu dân cư mới, cộng đồng lao động mới, ngành nghề mới, lối sống mới. Điều đó đòi hỏi một tư duy an ninh gắn chặt với đời sống thực, với khu phố, nhà trọ, khu công nghiệp, chợ truyền thống và cả những không gian sinh kế phi chính thức.

TPHCM rực rỡ sắc màu, rộn ràng đón Xuân Bính Ngọ. Ảnh: ĐỨC NAM

Và điểm tựa niềm tin

TPHCM cũng là một thành phố không ngủ, nơi hoạt động kinh tế và giao tiếp xã hội diễn ra gần như suốt 24 giờ. An ninh vì thế không thể chỉ tập trung vào những khung giờ hay không gian "chuẩn", mà phải bao phủ toàn bộ nhịp sống đô thị. Sự hiện diện của lực lượng giữ gìn trật tự, nếu chỉ mang tính phản ứng, sẽ luôn đi sau thực tế. Ngược lại, khi sự hiện diện ấy mang tính đồng hành, đủ gần với cộng đồng và đủ hiểu các chuyển động XH, an ninh sẽ trở thành một phần tự nhiên của đời sống.

Điểm khác biệt quan trọng nhất của an ninh TPHCM nằm ở niềm tin. Một thành phố lớn, đa dạng và luôn vận động chỉ có thể ổn định khi người dân tin rằng có một hệ thống đủ năng lực và thiện chí để bảo vệ họ, không phân biệt họ đến từ đâu, làm nghề gì hay ở lại bao lâu. Niềm tin ấy không được tạo ra bằng mệnh lệnh, mà bằng sự công bằng trong thực thi, sự hiện diện đúng lúc và thái độ tôn trọng con người trong từng tình huống cụ thể.

Văn hóa an ninh của TPHCM vì thế không nằm ở sự đồng nhất, mà ở khả năng dung hòa. Thành phố này an toàn không phải vì mọi người giống nhau, mà vì tồn tại một chuẩn mực chung đủ mạnh: tôn trọng con người, tôn trọng luật pháp và chấp nhận cùng tồn tại. Chuẩn mực ấy được nuôi dưỡng qua cách chính quyền ứng xử với người dân, qua sự gắn bó của lực lượng Công an với cộng đồng và qua những kinh nghiệm sống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Khi an ninh được xây dựng như một giá trị văn hóa, vai trò của lực lượng Công an cũng được nhìn nhận ở một chiều kích sâu hơn. Họ không chỉ là người xử lý vi phạm, mà là những người góp phần định hình chuẩn mực XH, giữ cho các ranh giới không bị phá vỡ và giúp cộng đồng học cách tự điều chỉnh. An ninh khi ấy không đối lập với tự do, mà là điều kiện để tự do tồn tại một cách có trách nhiệm. Một thành phố có thể đầu tư rất nhiều cho hạ tầng, công nghệ hay dịch vụ, nhưng nếu thiếu nền văn hóa an ninh, mọi thành quả đều dễ bị xói mòn. Ngược lại, khi an ninh đã trở thành văn hóa, thành phố có thể phát triển nhanh mà không đánh mất sự ổn định, có thể mở cửa mà không tự làm mình tổn thương. Chính trong ý nghĩa ấy, an ninh không chỉ là tiêu chí hàng đầu của TPHCM hôm nay, mà còn là điều kiện quyết định để thành phố này tiếp tục được lựa chọn, được tin cậy và được gắn bó trong tương lai.

MINH LUÂN