Vút tiếng hát ca chào tuổi xuân

Sự thiệt thòi của tác giả có lẽ là ít được truyền thông nhắc đến, nên người ta chỉ biết bài hát mà không để ý tới người viết. Nhưng Chào em cô gái Lam Hồng nằm trong số những bài hát được yêu thích nhất, có sức lan tỏa nhất của một thời đại.

Rõ ràng đây là một bài hát tuyên truyền, nội dung rất rõ ràng, cụ thể: một chiến sĩ lái xe vào chiến trường đi qua vùng Nghệ Tĩnh gặp những cô gái mở đường và có cảm xúc về những sự đóng góp của họ. Đề tài người lái xe dọc đường Trường Sơn không mới vào thời điểm năm 1967 cũng như tấm gương các cô gái thanh niên xung phong đã được khắc họa nhiều lần trong thơ nhạc đương thời, có thể kể hai tác phẩm cũng rất nổi tiếng là Tôi người lái xe (An Chung, 1965), Cô gái mở đường (Xuân Giao, 1966). Cách viết vận dụng làn điệu dân gian địa phương khu Bốn cũng đã xuất hiện trong nhiều bài hát trước đó, từ Tiếng hò trên đất Nghệ An (Tân Huyền, 1964), Quảng Bình quê ta ơi (Hoàng Vân, 1965).

Nhạc sĩ Ánh Dương thời trẻ

Giữa những bài hát cũng rất lôi cuốn, thậm chí hoành tráng như vậy, Chào em cô gái Lam Hồng vẫn có sức cuốn hút riêng. Điều trước tiên là tiết điệu rất sôi nổi của bài hát, cách phân câu ngắn xen kẽ dài gợi cảm giác dập dềnh như thể đang ngồi trên một chiếc xe lắc lư qua những dặm đường quanh co: "Xe ta bon trên những dặm đường, giữa làng quê ta băng qua bao suối đèo đồi nương, mà xe ta bon ra chiến trường", và đặc biệt chủ đề bài hát được đề cập ngay sau câu mở đầu trên: "Chào em cô gái Lam Hồng, giữa tiếng bom gào đạn dội, vẫn nghe vang vang câu hò trên đường. Niềm vui lớn tỏa lan trên quê ta, đi thông đường để những chuyến xe ta băng băng qua".

Các câu nối nhau dồn dập để rồi dàn trải trên một câu hát rất dài đầy sảng khoái để "nhảy" sang điệp khúc sôi nổi, khá táo bạo so với các bài hát đương thời:

Hồng Lĩnh ơi! Đỉnh cao mây vờn,

Đã cùng em từ nhiều đêm thức trọn,

Nối tiếp những mạch đường quê nhà,

Đường rộn ràng những chuyến xe qua,

Tình nghĩa quê em sáng tỏ như ánh trăng đêm rằm,

Tiền phương tay lái mang tình em đảm đang.

Bài hát có tới ba lời, trùm lớp các mạch ý móc xích dồn đẩy như một hành trình không ngơi nghỉ. Ca từ dày đặc các liên tưởng tới các ý niệm văn hóa truyền thống, vì thế gợi ra những cảm giác gần gũi với đại chúng, khiến cho bài hát dù mang tính chất tuyên truyền vẫn duyên dáng, thậm chí giống một khúc giao duyên huê tình.

Bản nhạc “Chào em cô gái Lam Hồng”

Những cụm "đi trên đường lòng vui như mở hội", "đường quê em êm êm đưa như thoi dệt bao tâm tình", "kìa gà rừng vẳng gáy cuối nương", "cũng chẳng tày bằng tình nghĩa em", "góp công ngày đêm trên tuyến đường", "tình nghĩa quê em sáng tỏ như ánh trăng đêm rằm", "dời non và lấp biển", "đây tình Nam với nghĩa Bắc"… đều đan dệt như những câu của một loại ca khúc trữ tình. Sự chấm phá tình yêu đôi lứa trên nền tình tự quê hương chính là sự cuốn hút đối với đối tượng thanh niên đương thời.

Những câu hát có nhịp điệu tăng tiến rồi bỏ nhỏ đắt giá rất bắt tai như "vượt đèo Ngang nào bạn ơi, tay lái ta dồn lên lời ca. Hỡi cô gái trên đất Lam Hồng, mỗi dặm xe qua lòng em càng thấu tỏ… Hòa chung tay lái em đã góp công ngày đêm trên tuyến đường".

Những địa danh của Nghệ Tĩnh được nhấn nhá trong lối nhả chữ âm sắc địa phương cũng là một điểm khiến bài hát có một chút hương xa (exotic) lạ tai trong không gian âm nhạc chính thống vốn thiên về các bài hát theo giọng phổ thông. Đó cũng là một nét khiến bài hát nổi bật, dĩ nhiên cộng hưởng với sự phóng chiếu những ký ức "quê hương cách mạng Xô Viết Nghệ Tĩnh" được cổ động.

Ca khúc "Chào em cô gái Lam Hồng" do NSND Trung Đức thể hiện

Điểm nhấn của lời ca chính là sự phóng khoáng có chút huê tình, thậm chí khá "bốc" so với các bài hát nghiêm ngắn đương thời. "Vượt đèo Ngang nào bạn ơi tay lái ta dồn lên lời ca" và "Dồn nhanh tay lái vút tiếng hát ca chào quê hương Lam Hồng" là những thứ nảy sinh từ thực tế cuộc sống, những chi tiết của sự quan sát và sự hào hứng tại thực địa. Lãng mạn kiểu "Tiền phương tay lái mang tình em đảm đang" sẽ còn được gặp lại trong những câu thơ của Phạm Tiến Duật mà sau này xuất hiện trong các bài hát do Hoàng Hiệp phổ nhạc như Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây (1971) hay Tiểu đội xe không kính cùng năm ra đời.

Sau này, trong một lần trả lời phỏng vấn trên báo Lao Động, Trịnh Công Sơn đã gọi tên Chào em cô gái Lam Hồng như bài hát ông yêu thích trong số các bài hát miền Bắc thời chiến tranh.

Quả thực, lời ca không có những phản ánh trực diện về địch-ta hay kêu gọi một cuộc chiến đấu vũ lực nào, cũng như công việc của hai nhân vật chính trong nội dung đều mang tính phụ trợ cho mặt trận. Vì thế người nghe có thể thưởng thức bài hát như một bài tình ca sôi nổi, một kỷ niệm thanh xuân.

Ngay chính Ánh Dương cũng chỉ có một đôi bài khác ghi được dấu ấn, như Quảng Ngãi quê em sáng xuân nay (1975) từng được Tuyết Thanh, giọng ca chủ lực của Đài Tiếng nói Việt Nam, trình bày xuất sắc.

***

Bài hát đặc biệt là một nhạc mục hấp dẫn cho những giọng ca nam có âm sắc trữ tình, từ Kiều Hưng, Huy Túc, Ngọc Hồ đến Tuấn Phong, Trung Đức và sau này là Việt Hoàn, thậm chí giọng soprano Lê Dung cũng đã thử sức. Mặc dù Chào em cô gái Lam Hồng đã được giọng ca "triệu người mê" Kiều Hưng hát từ lúc mới ra đời, nhưng Trung Đức chính là người đã ghi một dấu ấn quá lôi cuốn trong bản thu ở giữa thập niên 1990. Sự ngọt ngào đắm đuối và độ bật nảy trong cách hát đã quyến rũ biết bao người nghe, nhất là giữa những thời dòng nhạc đỏ bị cạnh tranh từ nhạc trẻ và nhạc nước ngoài.

Còn có thể nói gì về một bài hát tròn đầy như vậy, với dư âm ngọt ngào của nó, đôi khi cần nghe các giọng ca tình tứ ngân nga câu vĩ thanh "Hỡi la là hỡi là... Hỡi la là hỡi là..." cũng đã nhận ra được một tác phẩm riêng biệt, cho dù thách thức của thời cuộc có thể cuốn đi vô số những giá trị cũ.

Sau này, trong một lần trả lời phỏng vấn trên báo Lao Động, Trịnh Công Sơn đã gọi tên Chào em cô gái Lam Hồng như bài hát ông yêu thích trong số các bài hát miền Bắc thời chiến tranh.

Nhạc sĩ Ánh Dương đã 'bay' trên những dặm đường