'Một Thế Giới' trong 'Thế giới là một'

Tôi sẽ đón Tết năm 2026 ở Warszawa trong một thế giới đang đổi khác. Thành phố châu Âu này mùa đông đêm thì dài, ngày thì ngắn, tuyết phủ trắng xóa, với những hàng cây trụi lá đứng lặng bên dòng sông Visla lững lờ trôi, cắt đôi thủ đô Ba Lan thành hai nửa. Nhưng trong những căn hộ nhỏ của người Việt xa xứ, mùi bánh chưng, mùi khói hương, cùng những câu chúc mừng năm mới vẫn khiến thời gian như trôi chậm lại.

Đường phố thủ đô Warszawa

AI không bao giờ trở thành tác giả của đời sống

Chỉ có điều, Tết năm nay sẽ khác với những cái Tết trước. Với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), tôi có thể gọi điện về quê để nhìn thấy gương mặt người thân rõ đến từng nếp nhăn. Tôi có thể gửi lời chúc mừng năm mới tới bạn bè ở Việt Nam, ở Mỹ, Đức, hay thậm chí ở chiến trường Ukraine… Và tôi được nhận lại những câu trả lời gần như cùng lúc, dù họ đang sống trong những hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau.

Khoảnh khắc ấy, với sự trợ giúp của công nghệ khiến tôi nhận ra: chúng ta đang sống trong Một Thế Giới, hay “thế giới thực sự là một” - không phải vì thế giới bớt phức tạp hơn, mà vì con người đang được kết nối ở một tầng sâu hơn, tầng tư duy mới nhờ trợ giúp của AI.

Nhờ AI, một người Việt hạn chế tiếng Anh như tôi có thể trao đổi trực tiếp với chuyên gia Mỹ tại thị trường chứng khoán New York ngay trong phiên giao dịch. Nhờ AI, tôi có thể hỏi một người bạn Ukraine – quen từ Hội chợ quốc tế Warszawa nửa năm trước về tình hình chiến sự ở thành phố Zaporizia mà anh đang sống dưới làn đạn bom, để hiểu được trọn vẹn các câu trả lời mà không bị cản qua lớp sương mù ngôn ngữ.

Ở Đồng bằng sông Hồng của Việt Nam, một nông dân bạn tôi có thể hỏi AI về thời tiết, sâu bệnh, giá nông sản Ba Lan như thể đang hỏi chính một chuyên gia nông nghiệp của nước này. Hay một nghệ sĩpiano trẻ ở TP.HCM muốn tham dự cuộc thi piano mang tên Chopin sắp tới có thể trao đổi với Ban tổ chức ở Warszawa về các quy định chi tiết dành cho thí sinh.

AI đang kết nối thế giới trong một hệ sinh thái tư duy chung, điều mà trước nay toàn cầu hóa truyền thống chưa từng làm được. Con người liệu có bị AI “xóa sổ sáng tạo”? Nỗi lo này rất thật đối với nhiều người, trong đó có cả tôi suốt từ khi nó ra đời.

Từ nay, AI có thể viết một bài thơ chỉ trong vài giây, soạn một bản nhạc trong vài chục giây, hoặc dựng một video hoàn chỉnh trong chưa đầy một phút. Không một thi sĩ, nhạc sĩ hay nhà văn nào có thể cạnh tranh được với AI về tốc độ.

Tuy nhiên sự sáng tạo của con người chưa từng và không thể tồn tại vì tốc độ. Thế nên, con người ơi, đừng sợ! Một bài thơ không được đo giá trị chỉ vì tác giả viết trong 5 phút hay 5 tháng. Nó được đánh giá cao bởi vì trong đó có cảm xúc về một phần đời sống thật như: một mối tình đã qua, một mùa đông lạnh giá, một cuộc sống thiếu thốn, hay một khoảnh khắc giao thừa khiến ta lặng người đi trước bàn thờ tổ tiên.

Trí tuệ được chia sẻ, lòng người được kết nối

Những người sáng tạo trong tương lai không phải là người đối đầu với AI, mà là người biết tận dụng AI để mở rộng trí tưởng tượng phong phú của chính mình. Trong kỷ nguyên AI, không phải ai làm nhanh hơn sẽ thắng, mà là ai dám tạo ra phong cách riêng của mình, thứ không thể sao chép chỉ bằng dữ liệu.

Nhờ AI, giáo dục cũng thay đổi căn bản. Tri thức không còn khan hiếm. Giá trị cốt lõi của người học nằm ở khả năng đặt câu hỏi, ở tư duy độc lập, ở năng lực cảm xúc và sáng tạo cá nhân. Nhờ AI mà văn hóa được kết nối toàn cầu, không có ranh giới địa lý, và nhất là không có rào cản ngôn ngữ. Tóm lại, nhờ AI mà cả nhân loại đang chia sẻ một “não bộ mở rộng” gần như không có giới hạn về trí tuệ.

Tết cũng sẽ đổi khác, nhưng đừng sợ Tết sẽ mất đi. Tết, biểu tượng bền chặt của văn hóa Á Đông cũng đang biến chuyển.

Gia đình bất cứ ai đang ở hai nửa vòng trái đất đều có thể quây quần qua màn hình. AI giúp dịch lời chúc của ông bà sang ngôn ngữ của con cháu sinh ra ở nước ngoài. Có nơi, công nghệ còn hỗ trợ tái hiện bàn thờ tổ tiên, để người xa quê không đứt mạch nghi lễ dân tộc.

Đừng sợ Tết sẽ mất đi. Tết, biểu tượng bền chặt của văn hóa Á Đông cũng đang biến chuyển

Không gì có thể thay thế được mùi hương trầm thật, hay cái bắt tay thật, hay một bữa cơm thật. Nhưng AI có thể giúp được một việc quan trọng là giảm bớt sự cô độc của người xa xứ, truyền và giữ không khí Tết ấm áp tình cảm gia đình dù chỉ là qua màn hình.

“Một Thế Giới” hay “Thế giới là một” không có nghĩa thế giới sẽ đồng nhất. Nó không xóa bỏ quốc gia, bản sắc hay khác biệt văn hóa. Nhưng Một Thế Giới nhắc chúng ta rằng: biến đổi khí hậu ảnh hưởng tới cả địa cầu, dịch bệnh không dừng ở từng biên giới quốc gia riêng biệt, an ninh mạng có thể bị đe dọa từ bất cứ điểm nào của trái đất, và AI đòi hỏi một hệ thống quản trị toàn thế giới như chưa từng có tiền lệ.

Trong Một Thế Giới kết nối liên hoàn, câu hỏi không còn đặt ra là “mỗi quốc gia phải làm gì”, mà là cả nhân loại phải cùng nhau làm gì.

Trong Một Thế Giới đó, cạnh tranh vẫn tồn tại, thậm chí gay gắt. Nhưng cạnh tranh không loại trừ hợp tác. Các quốc gia có thể đối đầu về địa chính trị, nhưng vẫn phải bắt tay nhau trong việc tạo ra vaccine, chống biến đổi khí hậu, định hình luật ứng dụng AI và ổn định chuỗi cung ứng trong một không gian mở.

Năm mới 2026 đánh dấu mốc mới của một dạng nhất thể hóa mới.

Tết vốn là thời khắc giúp con người soi lại mình, soi lại gia đình, soi lại cội nguồn. Tết nhìn rộng ra, còn là thời khắc soi lại cả thời đại. Với việc ra đời của AI, nhân loại đang bước vào một dạng nhất thể hóa trong Một Thế Giới mới không phải nhất thể hóa về chính trị, không phải xóa bỏ biên giới quốc gia, mà là nhất thể hóa về trí tuệ và khả năng chia sẻ.

Trong kỷ nguyên ấy, AI không phải là kẻ thay thế con người, mà nếu được sử dụng đúng, luôn là bạn đồng hành giúp con người trở nên người hơn, sáng tạo hơn, tự do hơn, nhân ái hơn.

Và vì thế, Một Thế Giới không chỉ là cái tên. Nó là một mô tả, và có thể là một lời tiên tri đẹp cho một thời đại mà trí tuệ được chia sẻ, lòng người được kết nối, và cả thế giới này, sau tất cả những chia cắt, sẽ thực sự là một.

Trần Quốc Quân