Hiệu ứng Christopher Nolan thổi bùng cuộc đua xuất bản sử thi Odyssey

Sau hành trình kéo dài hàng chục năm, Odysseus cuối cùng trở về quê hương Ithaca nhưng phát hiện cung điện của mình đã bị những kẻ cầu hôn vợ Penelope, chiếm giữ. Muốn giành lại ngai vàng, vị anh hùng trong sử thi Odyssey của Homer phải dùng mưu trí để đánh bại những kẻ xâm chiếm và khẳng định lại vị thế của mình.

Theo một cách nào đó, các nhà xuất bản ngày nay cũng đang bước vào một "cuộc chiến" tương tự.

Với thế giới của các vị thần, quái vật và những chuyến hải trình kỳ vĩ, Odyssey từ lâu được xem là một trong những tác phẩm khó chuyển thể nhất lên màn ảnh. Trên hành trình trở về, Odysseus phải đối đầu cơn thịnh nộ của thần biển Poseidon, quái vật ăn thịt người, những xoáy nước khổng lồ và vô vàn thử thách tưởng chừng không thể vượt qua. Dẫu vậy, điều đó không ngăn được nhiều đạo diễn thử sức, mới nhất là Christopher Nolan với bộ phim chuyển thể vừa ra mắt.

Theo Guardian, hiệu ứng từ tác phẩm điện ảnh nhanh chóng lan sang thị trường xuất bản. Công ty theo dõi thị trường sách Circana BookScan, doanh số Odyssey trong năm nay tăng 76% so với cùng kỳ năm ngoái.

Trong bối cảnh hàng chục bản dịch cùng hiện diện trên thị trường, làn sóng quan tâm mới vừa mở ra cơ hội kinh doanh, vừa đẩy các nhà xuất bản vào cuộc cạnh tranh để đưa phiên bản của mình đến với độc giả.

Odysseus và binh lính trên vùng đất của tộc người khổng lồ Laestrygonian trong bộ phim The Odysseus của Christopher Nolan. Ảnh: Universal Pictures

Khoác "áo mới" cho tác phẩm kinh điển

Cách trực tiếp nhất là tái bản với diện mạo hoàn toàn mới. Tháng 5 vừa qua, Picador - thương hiệu thuộc Nhà xuất bản Farrar, Straus & Giroux tại Mỹ - phát hành lại bản dịch Odyssey của Robert Fitzgerald xuất bản lần đầu năm 1961.

Theo bà Sheila O'Shea, Giám đốc truyền thông và marketing của Farrar, Straus & Giroux và Picador, kế hoạch tái bản ban đầu dự kiến diễn ra vào cuối năm 2025. Tuy nhiên, nhà xuất bản đã quyết định lùi sang mùa xuân năm 2026 để tận dụng hiệu ứng từ bộ phim của Christopher Nolan.

Không chỉ thay đổi thời điểm phát hành, Picador còn đầu tư thiết kế mới với bìa màu xanh nổi bật, ép nhũ, nắp gập kiểu Pháp và cạnh giấy xén thủ công nhằm tạo cảm giác cao cấp.

Penguin Classics cũng áp dụng chiến lược tương tự. Tháng 6, đơn vị này phát hành lại bản dịch của Robert Fagles năm 1996 với bìa cứng và áo sách mới nhiều màu sắc lấy cảm hứng từ các nhân vật trong sử thi, New York Times cho biết.

Theo bà Elda Rotor, Giám đốc Penguin Classics, thời điểm bộ phim của Nolan ra mắt gần như trùng khớp hoàn hảo với kế hoạch kỷ niệm 30 năm bản dịch của Fagles và 80 năm thành lập thương hiệu Penguin Classics.

"Khi khán giả chờ đợi cách Christopher Nolan đưa sử thi của Homer lên màn ảnh rộng, chúng tôi cũng chuẩn bị tôn vinh bản dịch của Robert Fagles. Đó thực sự là thời điểm rất đẹp", bà nói.

Tận dụng sức hút của các dịch giả

Không phải nhà xuất bản nào cũng chọn tái bản. Một số đơn vị lại đặt cược vào danh tiếng của chính người dịch. Dù nhiều bản dịch nổi tiếng của Odyssey đã ra đời từ nhiều thập kỷ trước, hai bản dịch gần đây lại tạo được sức ảnh hưởng đáng kể trong đời sống văn hóa Mỹ.

Năm 2017, Nhà xuất bản W.W. Norton phát hành bản dịch của giáo sư Emily Wilson thuộc Đại học Pennsylvania. Năm 2025, Nhà xuất bản Đại học Chicago giới thiệu bản dịch của giáo sư Daniel Mendelsohn thuộc Bard College.

Khác với hình ảnh quen thuộc về các học giả Hy Lạp cổ chỉ quanh quẩn trong giới học thuật, cả Wilson và Mendelsohn đều là những gương mặt quen thuộc trên truyền thông.

Mendelsohn không chỉ nổi tiếng với các nghiên cứu cổ điển mà còn là cây bút bình luận văn hóa, từng cộng tác với New York Times, New Yorker và New York Review of Books.

Trong khi đó, Emily Wilson - người phụ nữ đầu tiên dịch Odyssey sang tiếng Anh - trở thành tâm điểm của nhiều cuộc tranh luận.

Bản dịch của bà gây chú ý nhờ văn phong trực diện, táo bạo, làm dấy lên những tranh cãi về cách chuyển ngữ Homer. Đồng thời, theo chính Wilson, tác phẩm cũng bị cuốn vào các cuộc tranh luận văn hóa tại Mỹ.

"Sau khi bản dịch Odyssey được xuất bản, có người ca ngợi nó khá đơn giản như một biểu tượng của nữ quyền, nhưng cũng có không ít ý kiến phản đối", bà chia sẻ với New York Times hồi tháng trước.

Chính sức ảnh hưởng của các dịch giả này đang giúp các nhà xuất bản hưởng lợi khi làn sóng quan tâm tới Odyssey bùng nổ.

Theo bà Louise Brockett, Giám đốc truyền thông của W.W. Norton, sự quan tâm dành cho Emily Wilson còn lớn hơn kỳ vọng.

"Nhiều nhóm đã tự tổ chức đọc Odyssey cùng nhau, các câu lạc bộ sách về Odyssey cũng xuất hiện ngày càng nhiều", bà cho biết.

Daniel Mendelsohn cũng nhanh chóng trở thành chuyên gia được báo chí tìm đến khi muốn tìm hiểu sâu hơn về bộ phim cũng như thế giới của Homer.

Ông liên tục đăng bài phân tích về Odyssey trên New York Times và Free Press, đồng thời viết bài bình luận về bộ phim cho New York Review of Books ngay sau khi phim ra mắt.

Theo Levi Stahl, Giám đốc marketing của Nhà xuất bản Đại học Chicago, đơn vị này cũng chủ động kết nối tên tuổi Mendelsohn với sức nóng của bộ phim thông qua mạng xã hội và các chiến dịch tiếp cận độc giả ngay từ khi trailer đầu tiên được công bố.

Mỗi bản dịch có một "màu sắc riêng"

Dịch thơ Homer từ tiếng Hy Lạp cổ luôn được xem là một trong những thử thách lớn nhất đối với giới học thuật.

Theo giáo sư Egbert Bakker của Đại học Yale, Mỹ, cái khó nằm ở việc vừa giữ được giọng điệu trang trọng của nguyên tác, vừa truyền tải được sự gần gũi, cảm xúc và sức sống trong từng câu thơ.

"Odyssey là một trong những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ gần như vượt ra ngoài mọi giới hạn của dịch thuật", ông nhận xét.

Chính vì vậy, mỗi nhà xuất bản đều nhấn mạnh thế mạnh riêng của bản dịch mình phát hành.

Picador quảng bá bản dịch của Robert Fitzgerald như sự kết hợp giữa nền tảng học thuật vững chắc và cảm quan của một nhà thơ thực thụ.

W.W. Norton nhấn mạnh bản dịch của Emily Wilson có văn phong ngắn gọn, trực diện và giàu nhịp điệu, giúp độc giả hiện đại cảm nhận được tiết tấu gần với nguyên tác Hy Lạp.

Nhà xuất bản Đại học Chicago khẳng định bản dịch của Daniel Mendelsohn trung thành nhất với Homer, từ độ dài câu thơ đến phép ẩn dụ, sắc thái ngôn ngữ và lựa chọn từ vựng.

Trong khi đó, Penguin Classics dựa vào uy tín lâu năm của Robert Fagles. Theo bà Elda Rotor, đây vẫn là một trong những bản dịch Odyssey được giảng dạy nhiều nhất tại các trường đại học Mỹ và mỗi năm tiếp cận hàng nghìn sinh viên.

Với những độc giả lần đầu tìm đến Homer sau khi xem phim của Christopher Nolan, số lượng bản dịch có thể khiến họ bối rối. Tuy nhiên, theo giáo sư David Elmer của Đại học Harvard, điều đó cũng phản ánh sức sống lâu bền của tác phẩm.

"Không có bản dịch nào hoàn hảo, và mỗi người đều có gu thưởng thức riêng", ông nói.