Chuyển đổi xanh vượt gió ngược chính trị

Bức tranh hai chiều của khí hậu toàn cầu

Trong những năm gần đây, nhiều diễn biến chính trị và kinh tế khiến dư luận nhìn nhận quá trình chuyển đổi năng lượng xanh trên toàn cầu đang chững lại.

Sự thay đổi ưu tiên chính sách tại một số nền kinh tế lớn, cùng với các yếu tố địa chính trị và an ninh năng lượng khiến nhiều quốc gia quay trở lại với nhiên liệu hóa thạch trong ngắn hạn. Các hội nghị khí hậu quốc tế gần đây chứng kiến sự tham gia hạn chế của lãnh đạo cấp cao, trong khi số lượng chính sách khí hậu mới được ban hành trên thế giới có xu hướng giảm so với giai đoạn trước.

Tuy nhiên, các số liệu thực tế về đầu tư và lắp đặt hạ tầng năng lượng lại phản ánh xu hướng khác.

Giữa những hoài nghi về khí hậu, chuyển đổi năng lượng toàn cầu vẫn đang âm thầm tăng tốc. Nguồn: Noema

Theo các tổ chức nghiên cứu năng lượng quốc tế, năm 2024 có tới 92,5% tổng công suất điện mới được lắp đặt trên toàn cầu là từ nguồn tái tạo - mức cao nhất từng ghi nhận; năm 2025, quy mô lắp đặt năng lượng sạch tiếp tục tăng, và dự báo giai đoạn 2025 - 2030, hơn 90% công suất điện mới trên thế giới sẽ vẫn thuộc về năng lượng tái tạo.

Xu hướng này xuất hiện ở nhiều khu vực khác nhau. Na Uy gần như đã hoàn tất quá trình chuyển đổi sang xe điện khi doanh số ô tô chạy xăng giảm xuống mức rất thấp, với chỉ 7 chiếc xe chạy xăng bán ra trong tháng trước. Pakistan dự kiến trong một số thời điểm trong ngày, lượng điện từ hệ thống điện mặt trời áp mái có thể vượt sản lượng của lưới điện quốc gia. Australia đang mở rộng năng lượng tái tạo nhanh đến mức giá điện tại một số khu vực giảm mạnh, thậm chí có nơi triển khai chính sách cung cấp điện miễn phí trong một số khung giờ.

Biến động giá nhiên liệu hóa thạch, nhu cầu tự chủ năng lượng, khủng hoảng năng lượng tại một số khu vực và cạnh tranh công nghệ toàn cầu đang khiến nhiều quốc gia đầu tư mạnh vào năng lượng sạch, ngay cả khi chính sách chưa ổn định. Sự dịch chuyển này cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng đang dần trở thành xu hướng kinh tế dài hạn thay vì chỉ là mục tiêu môi trường.

Thị trường giao thông: xe điện tăng trưởng nhanh trên toàn cầu

Lĩnh vực giao thông là một trong những minh chứng rõ ràng nhất cho xu hướng chuyển đổi; doanh số xe chạy xăng toàn cầu đã giảm hơn 20% so với mức đỉnh đạt được khoảng một thập kỷ trước, trong khi doanh số xe điện tăng gần 30 lần trong cùng giai đoạn.

Năm 2019, xe điện chỉ chiếm khoảng 3% doanh số ô tô toàn cầu; đến năm 2025, tỷ lệ này đã tăng lên khoảng 25%. Tại Liên minh châu Âu và Trung Quốc, hai thị trường ô tô lớn, xe điện và xe hybrid hiện chiếm hơn một nửa doanh số xe mới.

Đáng chú ý, xu hướng này không chỉ xuất hiện ở các nền kinh tế phát triển. Nepal ghi nhận khoảng 76% xe mới bán ra năm 2024 là xe điện. Ethiopia, sau khi ban hành chính sách hạn chế nhập khẩu xe chạy xăng nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ, đã chứng kiến doanh số xe điện tăng từ gần như bằng 0 lên hơn một nửa số đăng ký xe mới chỉ trong một năm.

Mỹ được đánh giá là chậm hơn so với xu hướng toàn cầu, song doanh số xe điện tại nước này vẫn tăng mạnh trong những năm gần đây, trong khi doanh số xe chạy xăng giảm đáng kể.

Các nền kinh tế đang phát triển: trung tâm mới của năng lượng sạch

Một thay đổi quan trọng khác là sự chuyển dịch trọng tâm đầu tư năng lượng sạch sang các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển - khu vực trước đây được cho là khó thực hiện chuyển đổi do hạn chế tài chính.

Tại Algeria, công suất điện mặt trời tăng gấp hàng chục lần chỉ trong vòng một năm; nhiều quốc gia châu Phi khác cũng ghi nhận mức tăng trưởng nhanh, dù nhiên liệu hóa thạch vẫn đóng vai trò lớn trong cơ cấu năng lượng. Theo các tổ chức nghiên cứu, trọng tâm phát triển công suất điện sạch mới hiện nay đang chuyển rõ rệt sang các nền kinh tế đang phát triển.

Xu hướng này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu điện tại các khu vực này tăng nhanh do tăng trưởng dân số và đô thị hóa. Năng lượng tái tạo phân tán có thể giúp rút ngắn quá trình điện khí hóa, đặc biệt tại châu Phi hạ Sahara, nơi hàng trăm triệu người vẫn chưa tiếp cận điện.

Trung Quốc và Ấn Độ: những tín hiệu chuyển dịch quan trọng

Trung Quốc - quốc gia phát thải khí nhà kính lớn nhất thế giới, được cho là đã ghi nhận xu hướng giảm phát thải trong khoảng hai năm gần đây, có khả năng đánh dấu giai đoạn đạt đỉnh phát thải. Điều đáng chú ý là xu hướng này diễn ra trong bối cảnh nền kinh tế vẫn tiếp tục tăng trưởng công nghiệp, khác với nhiều quốc gia phát triển trước đây vốn giảm phát thải cùng với quá trình phi công nghiệp hóa.

Ấn Độ cũng cho thấy tín hiệu chuyển đổi đáng kể. Phát thải trong lĩnh vực điện của nước này giảm lần thứ hai trong 50 năm và một số phân tích cho rằng Ấn Độ đang chuyển sang năng lượng sạch nhanh hơn Trung Quốc từng làm ở giai đoạn phát triển tương tự. Điều này phản ánh chi phí năng lượng tái tạo giảm mạnh, cho phép các quốc gia chuyển đổi ở giai đoạn phát triển sớm hơn.

Khoảng cách còn lớn: rủi ro khí hậu chưa giảm

Mặc dù tiến độ triển khai năng lượng sạch tăng nhanh, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng quá trình chuyển đổi hiện nay chưa đủ để đạt các mục tiêu khí hậu toàn cầu.

Một nguyên nhân quan trọng là nhu cầu năng lượng thế giới vẫn tiếp tục tăng, khiến năng lượng tái tạo mới chủ yếu bổ sung thêm nguồn cung thay vì thay thế hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch. Phát thải khí nhà kính toàn cầu vẫn đang tăng, dù tốc độ tăng chậm hơn trước đây và nhiệt độ trung bình toàn cầu tiếp tục lập kỷ lục mới.

Một số nghiên cứu cũng đặt ra khả năng hệ thống khí hậu có thể nhạy cảm với phát thải hơn so với ước tính trước đây, làm gia tăng rủi ro trong dài hạn. Điều này đồng nghĩa với việc ngay cả khi chuyển đổi năng lượng diễn ra nhanh, thế giới vẫn có thể phải đối mặt với các tác động khí hậu nghiêm trọng trong nhiều thập kỷ tới.

Triển vọng dài hạn

Trong bối cảnh động lực chính trị có dấu hiệu suy giảm so với giai đoạn sau Thỏa thuận Paris, nhiều chuyên gia cho rằng động lực kinh tế và công nghệ có thể đóng vai trò quyết định trong giai đoạn tới.

Một chỉ dấu đáng chú ý là quy mô đầu tư toàn cầu vào năng lượng sạch đang tăng nhanh. Các dự báo cho thấy năm 2026, tổng chi tiêu toàn cầu cho năng lượng xanh có thể lần đầu tiên vượt chi tiêu quân sự toàn cầu - một dấu mốc mang tính biểu tượng về sự thay đổi ưu tiên kinh tế trong dài hạn.

Nhìn tổng thể, quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu hiện nay mang tính hai chiều: chính sách và hợp tác quốc tế có thể biến động, nhưng công nghệ, chi phí và nhu cầu thị trường vẫn đang thúc đẩy sự thay đổi của hệ thống năng lượng. Xu hướng dài hạn cho thấy thế giới đang từng bước dịch chuyển sang mô hình phát thải thấp, dù tốc độ hiện tại vẫn chưa đủ để loại bỏ rủi ro khí hậu trong tương lai gần.

Điều này đặt ra yêu cầu thế giới cần tiếp tục tăng cường cả chính sách, đầu tư công nghệ và hợp tác quốc tế, nhằm thu hẹp khoảng cách giữa tiến trình chuyển đổi năng lượng và mục tiêu ổn định khí hậu toàn cầu.

Hồng Nhung