Vì sao chưa có tác phẩm văn chương đỉnh cao?

KTĐT - "Làm thế nào để có tác phẩm văn chương đỉnh cao" là câu hỏi muôn thuở và chẳng của riêng văn học đương đại Việt Nam. Nó là mong muốn chính đáng của người đọc, là đích hướng tới của văn học nhưng cũng là nỗi băn khoăn của người cầm bút đương thời. Nỗi băn khoăn ấy hiện lên rất rõ nét trong cuộc trò chuyện về văn chương của hai "người trong cuộc": nhà văn Sương Nguyệt Minh (SNM) và nhà lý luận phê bình văn học Nguyễn Hoàng Đức (NHĐ).

SNM: Theo ông như thế nào là tác phẩm văn chương đỉnh cao? NHĐ: Theo tôi tác phẩm văn chương đỉnh cao luôn bao hàm tư tưởng lớn. Ở đây tôi muốn lý giải tư tưởng một cách dễ hiểu để nó không trở thành nơi ẩn nấp cho nhưng cái gì hàm hồ, à uôm, áng chừng, bất khả lý giải dẫn đến hòa cả làng… Người ta không thể hy vọng vào tác phẩm có nhiều tư tưởng mới như mốt thời trang hay như bút pháp, hay như phong cách viết. Tư tưởng thường là cao hay thấp nhiều hơn là cũ hay mới. Tôi nghĩ, xây một tòa lâu đài hùng vĩ với ý tưởng kiêu hãnh vươn lên chiếm lĩnh chiều cao thể hiện khát vọng chinh phục thiên nhiên của con người, thì vẫn cần mầu sắc, đường nét, hình khối… để làm nên công trình kiến trúc ấy. Còn tác phẩm văn chương đỉnh cao, chả lẽ chỉ có tiêu chí tư tưởng lớn là quan trọng bậc nhất? Chắc chắn là vậy. Chẳng hạn ta lấy một ví dụ điển hình chắc chắn nhất: Đó là tác phẩm Don Quixote của Servantez được thế giới văn học bầu chọn là tác phẩm hay nhất mọi thời đại. Vậy tác phẩm đó hay ở cái gì? Nó hay bởi chính chủ đề của nó. Don Quixote không kể khi mình đã già yếu hay ảo tưởng đã xông vào đấu với một hiệp sĩ chuyên nghiệp, bất kể đến kết quả bại trận chắc chắn thuộc về mình… Không chỉ văn học, tất cả mọi loại hình nghệ thuật đều không cách gì ra khỏi nguyên lý Chân - Thiện - Mỹ. Chữ Chân đó là sự thật và chân lý. Chữ Thiện đó là hướng về lòng tốt. Còn chữ Mỹ là hướng về văn chương và nghệ thuật. Với những tác phẩm tư tưởng lớn thì mỹ học, hành văn, bút pháp chỉ là thứ tập tàng, điệu bộ, dẫn dụ, có vai trò rất thấp bé của kẻ làm trò… Thường các nhà văn không có tư tưởng thì mới làm trò đó. Vậy thì ở Việt Nam theo ông đã có tác phẩm văn chương đỉnh cao chưa? Nếu có thì là tác phẩm nào? NHĐ: Ở Việt Nam tác phẩm đỉnh cao là Truyện Kiều của Nguyễn Du. Về thơ hiện đại chúng ta được chính thức khai sinh vào khoảng 1932 - 1945, nhưng mỗi bài thơ là việc của một tờ giấy (hai mặt), nó không bao giờ có tầm của một tác phẩm lớn mang tư tưởng lớn. Nhiều nhặn lắm thì nó chỉ mang một cảm xúc vừa phải, cho nên tôi gạt nó qua một bên. Ông có cái nhìn hơi ảm đạm, hoặc ông đòi hỏi quá cao đối với người sáng tác. Thế còn văn xuôi thì sao, thưa ông? NHĐ: Về văn xuôi, chúng ta có rất ít ỏi áng văn xuôi bất hủ như "Hịch tướng sĩ" của Trần Quốc Tuấn, như tiểu thuyết lịch sử "Hoàng Lê Nhất thống chí" của Ngô Gia Văn Phái. Cùng thời gian 1932 - 1945, hình như văn xuôi Việt Nam mới chính thức chào đời theo chân thơ. Việt Nam đã có những tác phẩm văn xuôi khá ấn tượng như "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố, "Số đỏ" của Vũ Trụng Phụng, "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng, "Chí Phèo" của Nam Cao. Nhưng cái để lại ấn tượng trong đầu tôi nhất lại là tác phẩm mà ít người để ý là "Sống mòn" của Nam Cao. Thế còn truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp - một tác giả đỉnh cao thời kỳ đổi mới? NHĐ: Nguyễn Huy Thiệp nổi tiếng nhất ở nước ngoài là truyện ngắn "Tướng về hưu". Khi ra đời nó tạo ra được một bước ngoặt đó là so với những tác phẩm đang mang nặng tính tuyên truyền thì nó rẽ ngoặt để phản ánh sự thật. Ba tác phẩm về lịch sử khá vạm vỡ của Nguyễn Huy Thiệp là "Phẩm tiết", "Kiếm sắc", "Vàng lửa" được nhiều nhà văn, nhà giáo và độc giả trong nước ca tụng, nhưng đối với người nước ngoài lại rất bình thường. Thành thực và công bằng mà nhìn nhận học vấn, tri thức và văn hóa là những thách thức chưa "chín muồi" của lớp nhà văn chúng ta cả quá khứ đến hiện tại. Nhưng, ở quá khứ thì có khá hơn. Chưa có tác phẩm lớn! Vì sao? Vì nhà văn chúng tôi chưa chuẩn bị đủ hành trang để hành trình đi đến tác phẩm đỉnh cao? NHĐ: Đúng thế! Tôi cho rằng các nhà văn mới "khai sinh" của chúng ta chưa đủ sự chín muồi toàn diện từ tri thức, văn hóa, tôn giáo, triết học, thần học, sinh hoạt mỹ học để làm nên tầm vóc văn hào có đại tác phẩm. Theo ông nhà văn Việt Nam cần phải làm gì để có tác phẩm đỉnh cao? NHĐ: Nhà văn Việt Nam hiện nay, đơn giản như nhìn vào Hội Nhà văn, có một ông Nguyễn Trung Đức biết tiếng Tây Ban Nha thì đã mất lâu rồi. Cứ tiếng Anh thì người ta lại nhìn Nguyễn Quang Thiều, Hồ Anh Thái, có vài vị biết tiếng Pháp thì đã nghỉ hưu. Nhiều nhà văn Việt Nam còn biện hộ rằng: Tiếng mẹ đẻ còn chưa biết hết, biết tiếng Tây làm gì?! Đây là việc cụ thể để chúng ta hãy tự nhìn nhận tầm vóc trí thức của nhà văn chúng ta. Chẳng hạn có bao nhiêu nhà văn chúng ta thích nghe nhạc thính phòng giao hưởng, bao nhiêu nhà văn yêu hội họa… trong đó văn chương và nghệ thuật có tính liên thông, mà ta thấp ở bộ môn này thì khó mà cao ở bộ môn kia. Thế còn tài năng, vốn sống, sự dấn thân và trải nghiệm của nhà văn không cần ư? NHĐ: Tài năng thì ắt phải là yếu tố cần có rồi. Có tài năng mới sinh ra tư tưởng lớn. Còn dấn thân là gì? Chính là hành động! Mà tư tưởng thì dẫn đến hành động. Tư tưởng sinh ra từ đâu? Từ tri thức. Còn vốn sống và trải nghiệm chỉ là hình thức của kinh nghiệm, nhiều khi chủ nghĩa kinh nghiệm lại giết chết sáng tạo. Tôi thì cho rằng: Anh muốn nói gì, viết gì là của anh, của bản địa nơi anh muốn nhưng hãy làm chói sáng ngôn ngữ đó trên bàn tiệc phổ quát của nhân loại. Thì cả dân tộc anh và nhân loại sẽ biết ơn anh. Xin cảm ơn ông về những lời ngay thẳng, chân thành. Nhà văn Sương Nguyệt Minh thực hiện