Tự chủ tài chính, đa dạng hóa nguồn thu

Theo Bộ GDĐT, trong số 23 trường ĐH tự chủ hiện nay, 70% nguồn thu vẫn đến từ học phí, lệ phí. Việc này tiềm ẩn nhiều nguy cơ rủi ro do phụ thuộc nhiều vào tình hình tuyển sinh.

Trường ĐH Kinh tế Quốc dân, một trong những trường đang áp dụng cơ chế tự chủ trong giáo dục ĐH.

Kinh nghiệm từ nước ngoài

Theo GS.TS Nguyễn Trọng Hoài- Phó hiệu trưởng Trường ĐH Kinh tế TPHCM, hiện nay Chính phủ chưa có hướng dẫn cụ thể về quyền tự chủ của trường ĐH trong các mức chi tiêu, chẳng hạn như chi cho nghiên cứu khoa học cấp cơ sở, chi xây dựng chương trình giáo dục, chi xây dựng giáo trình ĐH và chi công tác phí. Nhà nước vẫn chưa tính đúng, tính đủ mức chi phí thực tiễn cần thiết để bảo đảm chất lượng đào tạo cũng như căn cứ để xây dựng khung học phí, bao gồm định mức kinh tế - kỹ thuật phù hợp với từng nhóm ngành, chuyên ngành đào tạo còn chưa được tính toán một cách đầy đủ, khoa học, phù hợp với thực tiễn.

Chính vì vậy, ông Hoài cho rằng, Chính phủ cần nới lỏng các quy định về tài chính cho trường ĐH, cho phép hoạt động theo cơ chế như một doanh nghiệp. Đây là tiền đề để trường ĐH có thể vay mượn nguồn tài chính từ thị trường tài chính, hoặc mua bán bất động sản, hoặc sử dụng các bất động sản để thực hiện các kinh doanh dịch vụ gắn với năng lực đào tạo và nghiên cứu nhằm gia tăng nguồn thu phục vụ cho hoạt động.

Về việc tạo nguồn thu, GS.TS Nguyễn Trọng Hoài cho biết, các trường ĐH ở châu Âu được khuyến khích đa dạng nguồn thu từ hỗ trợ của chính phủ; tài trợ của các quỹ nghiên cứu của chính phủ; các nguồn khác từ chính phủ, tư nhân, quốc tế và nguồn thu do trường đại học tạo ra.

Ở châu Á, cùng với các chính sách cắt giảm nguồn tài trợ, chính phủ các quốc gia châu Á cũng nới lỏng các quy định về nguồn thu để tạo điều kiện cho trường ĐH tìm kiếm và đa dạng hóa nguồn thu. Tuy nhiên, chính phủ các quốc gia châu Á chưa thực sự mở rộng chính sách thu học phí cho trường ĐH mà vẫn còn đó những quy định khá chặt chẽ và thậm chí là áp dụng trần học phí. Nguyên nhân chính là họ e ngại các trường ĐH vận hành hoạt động theo cơ chế thị trường với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận mà xa rời các mục tiêu phát triển hệ thống giáo dục và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của nền kinh tế.

Cụ thể, một số trường ĐH Trung Quốc tìm kiếm các nguồn thu tư nhân từ cựu sinh viên, tài trợ của xã hội, học phí và hợp đồng nghiên cứu khoa học. Các trường ĐH tại Indonesia được tự do tìm kiếm các nguồn thu khác như thu từ học phí, hoạt động tư vấn, liên kết với doanh nghiệp. Với Nhật Bản, vào năm 2004, các trường ĐH quốc gia được chuyển đổi thành các công ty cổ phần ĐH quốc gia. Cụ thể, học phí là nguồn thu của riêng trường ĐH, thay vì trước kia phải nộp về cho Nhà nước.

Đầu tư từ ngân sách nhà nước

Theo ông Nguyễn Trọng Hoài, trong bối cảnh hệ thống trường ĐH tại Việt Nam còn nhiều hạn chế về cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực, nên gặp nhiều khó khăn trong việc đa dạng hóa nguồn thu. Hiện nguồn thu chủ yếu vẫn chỉ tập trung vào học phí và lệ phí thì nguồn ngân sách tài trợ của chính phủ vẫn đóng vai trò quan trọng.

Ông Hoài nêu dẫn chứng, các quốc gia trên thế giới, dù đã triển khai tự chủ tài chính từ những năm 1980, nhưng đến nay vẫn duy trì nguồn ngân sách nhà nước để hỗ trợ một phần cho các trường ĐH.

Về vấn đề này, Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam khẳng định, tự chủ không có nghĩa giao hết cho các trường ĐH mà không có trách nhiệm giải trình hay ngân sách nhà nước không đầu tư nữa.

Cụ thể, tự chủ về tài chính, theo Phó Thủ tướng, là trường ĐH được tự chủ về nguồn thu, nguồn chi. Trong đó nguồn thu bao gồm học phí, hoạt động chuyển giao khoa học công nghệ, sản xuất kinh doanh kết hợp với các doanh nghiệp, tài trợ, cộng đồng và đặc biệt là ngân sách nhà nước. Khi ĐH tự chủ về nguồn thu phải được tự chủ về chi tiêu chứ không thể ở trong tình trạng “có tiền, thậm chí tiền không từ ngân sách nhà nước nhưng khi tiêu vẫn phải xin phép các cơ quan quản lý nhà nước”.

Phó Thủ tướng cho biết trong phiên họp của Chính phủ về pháp luật đầu tư công mới đây đã thống nhất nguyên tắc chỉ quản lý những dự án đầu tư của các trường ĐH có nguồn từ ngân sách nhà nước. Đối với bộ máy, tổ chức, nhân sự trong các trường ĐH cũng cần được tự chủ, linh hoạt, không thể quy định cứng như pháp luật về công chức, viên chức. Sắp tới, những vấn đề này cần được luật hóa trong Luật sửa đổi, bổ sung Luật Giáo dục ĐH và các luật có liên quan.

Đối với băn khoăn về việc nếu “thả nổi” mức học phí sẽ làm mất cơ hội tiếp cận giáo dục trình độ cao, chất lượng tốt của người nghèo, đối tượng chính sách, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam cho biết sẽ được giải quyết bằng cách lập quỹ học bổng giúp sinh viên nghèo, con gia đình chính sách. Đồng thời, Nhà nước đặt hàng đào tạo những ngành học đặc thù ít sinh viên theo học hoặc nhân lực cho những khu vực khó khăn, vùng sâu, vùng xa, con em dân tộc thiểu số, con nhà nghèo…

Lam Nhi