Trăn trở với bài chòi

Để nghệ thuật bài chòi, vốn là di sản độc đáo, giàu giá trị gắn liền với đời sống tinh thần của người dân miền Trung, không dần rơi vào nguy cơ mai một, các nghệ nhân ở CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ, xã Vĩnh Hoàng, đang âm thầm bảo tồn, lan tỏa để trao truyền lại cho thế hệ mai sau.

Bà Trần Thị Lý, Chủ nhiệm CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ cho biết, từ thuở nhỏ, bà đã có tình yêu sâu đậm đối với nghệ thuật bài chòi. Khi lớn lên, bà Lý cố gắng học hỏi nghệ thuật bài chòi từ các bậc cao niên trong thôn Đơn Duệ. Ngoài ra, bà còn nghiên cứu, học hỏi thêm nghệ thuật bài chòi của TP. Huế, TP. Đà Nẵng, các tỉnh Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk.

Nghệ thuật bài chòi ở các vùng miền khác nhau thì có cách chơi khác nhau. Tại thôn Đơn Duệ, xã Vĩnh Hoàng, thôn Tùng Luật, xã Cửa Tùng, theo quy định của ban tổ chức, có thể dựng 9 - 11 chòi con (chia thành 2 phe với 1 chòi cái nằm ở vị trí trung tâm)… Ngày xưa, người chơi bài chòi chủ yếu là hô chứ chưa đưa các làn điệu dân ca vào diễn xướng bài chòi như ở các CLB bài chòi các tỉnh miền Trung hiện nay.

Bà Trần Thị Lý truyền dạy nghệ thuật bài chòi cho các em học sinh - Ảnh: S.H

Khoảng năm 2019, khi ấp ủ ý tưởng thành lập CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ, bà Trần Thị Lý bắt đầu tham gia sinh hoạt ở CLB Dân ca Sông Hiền. Tham gia CLB Dân ca Sông Hiền, bà Lý đã chuyên tâm học hỏi các làn điệu dân ca Bình Trị Thiên với mục tiêu hướng đến việc đưa dân ca Bình Trị Thiên vào nghệ thuật bài chòi.

Gần 3 năm gắn bó với CLB Dân ca Sông Hiền, bà Lý đã học hỏi được từ các nghệ nhân nhiều làn điệu dân ca Bình Trị Thiên như điệu lý giao duyên, lý ngựa ô, lý đoản xuân, lý quỳnh tương… và các làn điệu hò như hò hụi Cảnh Dương, hò khơi Ngư Thủy, hò Hải Thanh (hay Như Lệ), hò mái nhì Triệu Hải…

Khi đã có “vốn” dân ca Bình Trị Thiên, bà Lý bắt đầu tìm đến những người có giọng hát hay, múa dẻo ở thôn Đơn Duệ để vận động tham gia CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ. Sau một thời gian hoàn thiện hồ sơ, ngày 26/7/2021, Chủ tịch UBND huyện Vĩnh Linh (cũ) đã cho phép thành lập CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ. Đến nay, CLB thu hút 22 thành viên tham gia và có thêm 4 em học sinh tham gia luyện tập cùng các thành viên của CLB.

Từ khi thành lập đến nay, CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ đã nhiều lần tổ chức trình diễn bài chòi mừng Tết đến, xuân về hoặc trong các dịp lễ hội. CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ cũng đã tích cực phối hợp với một số trường học tại địa phương để giới thiệu về bài chòi cho các em học sinh. Đây là hoạt động nhằm giúp các em học sinh biết trân trọng, yêu quý di sản nghệ thuật bài chòi.

Bà Nguyễn Thị Hoa chia sẻ, tham gia CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ từ khi thành lập cho đến nay, điều khiến bà trăn trở đó là đội ngũ nghệ nhân ngày càng lớn tuổi, trong khi lực lượng nghệ nhân, học viên trẻ, những người biết hát bài chòi ngày càng ít dần. Nghệ thuật bài chòi đang đứng trước sự cạnh tranh với các loại hình nghệ thuật, âm nhạc, trò chơi, thú tiêu khiển công nghệ cao, hiện đại khác. Hầu hết các nhóm, CLB bài chòi dân gian đều hoạt động tự nguyện. Công tác truyền dạy ở các CLB bài chòi còn hạn chế, chủ yếu truyền dạy lời hò giữa các thành viên trong gia đình, thôn, xã hoặc trong một số trường học. Kinh phí để CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ cũng như nhiều CLB bài chòi khác duy trì hoạt động hiện chủ yếu do các thành viên tự đóng góp.

Còn bà Hoàng Thị Tính, thành viên CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ thì cho rằng, vì chưa có chính sách, cơ chế đặc thù liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị di sản cũng như chính sách hỗ trợ cho các nghệ nhân để thu hút họ gắn bó chặt chẽ, lâu dài với loại hình nghệ thuật bài chòi nên khả năng phát triển còn gặp nhiều khó khăn. Thực tế, CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ chưa có điều kiện mua sắm các trang thiết bị phục vụ hoạt động bài chòi cũng như tham gia các lớp tập huấn để học tập, bồi dưỡng, nâng cao trình độ biểu diễn.

Dù còn bao trăn trở trước những thăng trầm của nghệ thuật bài chòi, nhưng các nghệ nhân giàu đam mê, tâm huyết ở CLB Dân ca bài chòi Đơn Duệ cũng như nhiều CLB bài chòi khác trên địa bàn tỉnh vẫn luôn nỗ lực để gìn giữ, lưu truyền giá trị của di sản văn hóa phi vật thể độc đáo này.