Tây nguyên liên kết vùng theo... ngành dọc

Để Quy hoạch tổng thể Phát triển kinh tế xã hội vùng Tây Nguyên đến năm 2020 trở thành hiện thực, để Tây Nguyên sớm trở thành vùng kinh tế động lực, một trong những việc cần làm ngay là xóa bỏ tư duy cát cứ địa phương, tổ chức liên kết theo lĩnh vực, ngành hàng. Tái cơ cấu kinh tế từng địa phương cũng cần đặt trong chiến lược tái cơ cấu kinh tế chung cho toàn vùng để tránh sự trùng lắp, chồng chéo. Đây cũng là yêu cầu bức thiết trước cánh của hội nhập ngày càng rộng mở, mà thời cơ luôn đi cùng thách thức.

Nắm bắt thời cơ, phát huy lợi thế

Tiềm năng lớn nhất của Tây Nguyên là gần 2 triệu héc ta đất đỏ bazan - chiếm tới 74% diện tích bazan cả nước, giàu dinh dưỡng và phân bố trên những mặt bằng rộng lớn. Đây là điều kiện lý tưởng để phát triển các vùng chuyên canh cây công nghiệp đại quy mô. Nhờ vậy chỉ riêng cây càphê, đến nay Tây Nguyên đã xây dựng vùng chuyên canh nửa triệu héc ta, chiếm khoảng 90% diện tích cả nước. Đây cũng là vùng chuyên canh cây caosu lớn nhất chỉ đứng sau Đông Nam Bộ, với 260.000ha tính đến năm 2015. Nếu như Đắk Lắk, Gia Lai là vùng chuyên canh càphê, caosu lớn cả nước thì vùng Lâm Đồng là "thủ phủ" của ngành chè và dâu tằm (chủ yếu tập trung ở Di Linh, Bảo Lộc và Bảo Lâm). Điều này cho thấy lợi thế về cây công nghiệp của Tây Nguyên không chỉ là quy mô lớn, mà còn ở tính đa dạng, phân bố theo các tiểu vùng địa lý khác nhau. Sau khi Việt Nam gia nhập WTO và sắp tới là Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Tây Nguyên chính là vùng kinh tế có cơ hội lớn về xuất khẩu các mặt hàng chủ lực như càphê, caosu, dâu tằm, khoáng sản và đồ gỗ chế biến...

Phía đông của Tây Nguyên là duyên hải miền Trung với hàng loạt khu kinh tế lớn như Chu Lai, Chân Mây, Dung Quất... Tây Nguyên lại nằm trong vùng Tam giác phát triển (Việt Nam - Lào - Campuchia) với các chương trình hợp tác đang triển khai, các cửa khẩu quốc tế và khu thương mại dọc biên giới đã hình thành. Đến nay đã có 2 cửa khẩu quốc tế và khu thương mại là Bờ Y (Kon Tum) và Lệ Thanh (Gia Lai), 3 cửa khẩu quốc gia ở Đắk Lắk và Đắk Nông. Các địa phương vùng Hạ Lào và Đông Bắc Campuchia từ lâu có nhu cầu kết nối với hệ thống cảng biển ở miền Trung, trong đó Tây Nguyên đóng vai trò "trung chuyển" với các quốc lộ 19, 24.

Theo ông Trần Việt Hùng - Phó trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Tây Nguyên - thì đến nay toàn vùng đã thu hút 148 dự án FDI với tổng vốn đầu tư hơn 800 triệu USD; trong đó riêng giai đoạn 2011 - 2015 có 38 dự án, tổng vốn đầu tư 122 triệu USD của có 10 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó Hàn Quốc đứng đầu với 14 dự án. Với sự đầu tư của Chính phủ và nỗ lực của các địa phương, đến nay hạ tầng giao thông Tây Nguyên đã có những thay đổi lớn với 3 sân bay, các tuyến quốc lộ 19, 24, 25, 26, 27, 28, 29 nối với duyên hải miền Trung được nâng cấp, mở rộng. Đặc biệt đường Hồ Chí Minh xuyên Tây Nguyên, kết nối vùng kinh tế trọng điểm phía Nam vừa đưa vào sử dụng với tổng mức đầu tư 16.000 tỉ đồng. Hệ thống tỉnh lộ, giao thông nông thôn được cứng hóa phần lớn, gần 100% số xã có đường ô tô đến trung tâm.

Liên kết lĩnh vực, ngành hàng

Mặc dù vốn đầu tư nước ngoài tăng khá nhanh trong những năm gần đây, nhưng chủ yếu tập trung tại Lâm Đồng (61,5%) và Đắk Lắk (27,1%). Trong Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên đến năm 2020 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, Tây Nguyên được xác định là vùng kinh tế động lực về nông lâm nghiệp, hàng xuất khẩu, khai thác và chế biến khoáng sản. Nhưng quá trình thực hiện, các tỉnh chưa chú trọng đến quy hoạch chung của toàn vùng, dẫn đến việc đầu tư manh mún, chồng chéo. Ông Trần Việt Hùng - Phó trưởng ban thường trực Ban Chỉ đạo Tây Nguyên - nhìn nhận: "Đã có quy hoạch vùng, nhưng hiện nay các tỉnh vẫn chủ yếu làm theo quy hoạch riêng của mình nên chưa có sự thống nhất, sắp tới cần nghiêm túc thực hiện quy hoạch chung". Ở phạm vi rộng hơn, từ cách đây 10 năm, khi các khu kinh tế ở duyên hải miền Trung ra đời là ra cơ hội phát triển ngành công nghiệp chế biến và xuất khẩu nông - lâm sản cho Tây Nguyên, như một "căn cứ địa" về kinh tế của Tây Nguyên. Nhưng kỳ vọng đó vẫn chưa thành hiện thực, đến nay vùng kinh tế trọng điểm phía nam vẫn đảm nhận vai trò "đầu ra" cho Tây Nguyên, dù xa xôi về địa lý. Đấy là do còn thiếu sự liên kết giữa Tây Nguyên và duyên hải miền Trung, cả khu vực Tam giác phát triển mà Tây Nguyên giữ vai trò quan trọng trên tuyến hành lang Đông - Tây.

Từ góc độ quy hoạch vùng và liên kết vùng cho thấy, Tây Nguyên cần một chiến lược tái cơ cấu kinh tế chung cho toàn vùng, thay vì tái cơ cấu ở từng tỉnh, đặc biệt là theo ngành và lĩnh vực. Phải xem liên kết ngành, lĩnh vực là một trong những phương thức của liên kết nội vùng, liên vùng. Còn từng địa phương có vai trò tạo không gian thể chế, chính sách, dịch vụ công thống nhất để mở ra cơ hội cho người dân và doanh nghiệp. Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2015, lãnh đạo Ban Chỉ đạo Tây Nguyên cũng nhấn mạnh rằng, phải tổ chức điều phối liên kết vùng, thí điểm liên kết vùng đối với một số lĩnh vực, ngành hàng chủ lực của Tây Nguyên để tạo nên sức mạnh chung trong từng lĩnh vực của vùng.