Sông Đà miền trung châu

Minh họa: TRƯƠNG TIẾN TRÀ

Ấy là nơi đồng bằng gặp núi, tạo nên gò đồi và bờ bãi cho người nông chăn tằm gieo lúa trồng sơn, trồng sắn. Ấy là nơi thủy tụ ao hồ kết nối hoàn lưu cho nhân quần lưu dưỡng mà dòng sông Đà là bức tường thành che chắn, là xương sống, là huyết mạch chủ dưỡng sinh cho vùng đất. Ngày xưa tiền nhân hẳn chẳng vô tình đặt tên Thanh Thủy. Nước kết nên linh hồn, nước là điểm tựa cho Thanh Thủy thăng hoa khởi tiến.

La Phù, trung tâm hành chính chính trị của huyện Thanh Thủy ngự bên một ghềnh vực xoáy. Và tại đây thiên nhiên đã trữ lượng nước khoáng nóng hoàn lưu mang nhiều vi chất dưỡng sức, chữa bệnh có giá trị thương mại lớn nhất nhì Đông-Nam Á. Ở vị trí tọa sơn đạp thủy, công thủ đều tiện, La Phù kiểm soát đường thủy, đường bộ lên cửa ngõ Tây Bắc qua ngả Thanh Sơn hoặc Hòa Bình và từ Tây Bắc tiếp cận với cả đồng bằng Bắc Bộ bắt đầu từ Việt Trì... Dự án Đảo Ngọc, tổ hợp du lịch - dịch vụ phức hợp, giải trí, dưỡng sinh, chữa bệnh bằng nước khoáng nóng do Công ty cổ phần Ao Vua (Ba Vì, Hà Nội) xây dựng trên bãi nổi giữa sông Đà tiếp giáp với Hà Nội giá trị cả nghìn tỉ đồng, đang rộn ràng hoàn thiện những mốc dấu kiến trúc để có thể hoan ca cáo thành vào tháng tư năm 2013. Đảo Ngọc sẽ là đòn bẩy ở phía đông Phú Thọ, vốn không có lợi thế phát triển công nghiệp. Đảo Ngọc không những là điểm dừng của du khách các tỉnh Tây Bắc khi về xuôi, đồng thời cũng là nơi nghỉ cuối tuần hấp dẫn cho các công dân thủ đô và Phú Thọ.

Hoàng Xá, trọng điểm về sự năng động kinh tế. Cư dân nơi đây có thể sánh với những làng quê Việt nổi tiếng như: Thổ Tang, Ninh Hiệp kết hợp nông nghiệp với thương mại. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Hoàng Xá là cầu nối tiếp tế từng cân gạo, muối, dầu thắp từ vùng tề lên Tây Bắc giữ mạch máu tiếp ứng sức mạnh cho bộ đội Điện Biên Phủ. Bất cứ thời điểm cam go nào thì cư dân Hoàng Xá vẫn tìm lối riêng trong sự hòa kết nông thương.

Làng nghề làm nón, áo tơi lá cọ và đan trúm tôm, đan lưới. Nghề làm nón, làm áo tơi lá thịnh đến mấy mươi năm. Áo tơi, nón lá kết bởi những bàn tay thương thảo của những phận người dãi dầu để che chở cho những khoảnh khắc nắng mưa đời người. Nay các sản phẩm này mai một do nhu cầu thị trường. Trúm tôm, lưới trước hết để phục vụ vùng quanh năm nước ngập đến năm, bảy tháng. Rồi cơ trời, thủy điện Hòa Bình, Sơn La tạo nên cả biển nhân tạo trên núi, mai này Lai Châu được xây dựng thì trúm tôm và lưới phục vụ cho vùng hồ Tây Bắc là một thị trường bất tận. Nghề đan trúm, đan lưới không giàu sang, nhưng cho sự ổn định, yên bình của đời sống làng quê.

Hoàng Xá, quê của lương y Nguyễn Tham Tán, cha đẻ của “thuyết đối xứng của cột sống” nổi tiếng trong nước và quốc tế, giáo trình còn để lại mấy ngàn trang đã xuất bản. Toàn bộ gia sản nhiều trăm cây vàng cụ dùng vào công việc từ thiện. Hiện nay môn sinh hàng ngàn người theo học ở trong nước và nước ngoài. Nhà thờ Hoàng Xá là công trình kiến trúc đặc sắc, kết cấu gỗ, đục chạm, rồng phượng như một ngôi đình, biểu đạt tinh thần kiến trúc truyền thống Việt ở một công trình tôn giáo nguồn gốc phương Tây.

Đền Lăng Sương, xã Trung Nghĩa thuộc hệ thống di tích ven sông Đà và vùng đồng bằng trung du Bắc Bộ thờ Tản Viên Sơn Thánh là một trong bốn vị thần “tứ bất tử” của tín ngưỡng Việt. Đền Lăng Sương tự hào là mảnh đất đã sinh ra Thánh Tản. Lễ hội đền Lăng Sương hiện là lễ hội lớn nhất của vùng. Di tích đền đã được cấp bằng Di tích lịch sử cấp Quốc gia.

Đối diện bờ bên là khu di tích lịch sử quốc gia K9, nơi từng lưu giữ thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm tháng chống Mỹ. Trong quy hoạch đã có một cây cầu vĩnh cửu nối hai địa danh lịch sử cho thêm êm thuận bước lãng du của khách.

Nối bước ta đến địa danh lịch sử Tu Vũ. Chiến thắng Tu Vũ đã làm rung chuyển tuyến phòng thủ sông Đà của địch. Trận đánh mở màn chiến dịch giành thắng lợi, ta hoàn toàn làm chủ tả ngạn sông Đà, khai thông đường vận chuyển từ hậu phương Việt Bắc tới Hòa Bình, tạo điều kiện cho chiến dịch triển khai lực lượng đánh bại âm mưu của địch chiếm đóng vùng giải phóng Hòa Bình và tiến lên Tây Bắc của thực dân Pháp. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã ghi nhận: “Chiến thắng Tu Vũ 10-12-1951 là trận công kiên lớn mở đầu thắng lợi của chiến dịch Hòa Bình, góp nhiều kinh nghiệm quý báu cho các trận đánh, các chiến dịch tiếp sau”.

Điểm chốt của trục tâm linh là Yến Mao. Địa danh cuối bên sông Đà thuộc Thanh Thủy có chức năng tiếp nối với văn hóa Mường với văn hóa sông nước của người Kinh. Từ Yến Mao yếu tố Mường kéo một dải dưới chân núi Lưỡi Hái của huyện Thanh Sơn tạo nên cho Thanh Thủy một diện mạo đa sắc văn hóa. Kinh, Mường, Tày, Hoa, Thái, Sán Chay, Sán Chí, Mông, Dao, Nùng, Ê đê, Gia Rai, Ngái, Tà Ôi. Dân tộc thiểu số chiếm đông nhất là người Mường, sống tập trung ở hai xã Yến Mao và Phượng Mao.

Với tiềm năng tài nguyên và vị trí chiến lược, Yến Mao đang được các nhà đầu tư vào sản xuất vật liệu xây dựng, đặc biệt là xi-măng để phục vụ cho các dự án xây dựng trên Tây Bắc, mà dòng sông Đà sẽ là thủy lộ vận chuyển hàng hóa rẻ nhất, lợi thế nhất khi nhà máy ở ngay bến sông của nó.

Cư dân Thanh Thủy tồn sinh bên sông Đà với những cánh đồng lúa nước, văn hóa lúa nước ánh xạ trong văn học dân gian đậm màu sắc tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp. Các lễ hội đặc trưng: Đền Lăng Xương, đền Đào Xá, đình La Phù, lễ hội bơi Chải làng Đoan Hạ, lễ cầu bánh chay ở Đình Chòm, lễ hội kéo lửa nấu cơm thi ở Đào Xá đều gắn với các nghi thức tổ chức các lễ hội liên quan đến yếu tố nước (lúa nước) cùng các làn điệu dân ca, dân vũ hằn dấu tín ngưỡng nguyên thủy, huyền bí đậm sắc thái riêng biệt của yếu tố địa văn hóa.

Những phong tục tập quán, về ẩm thực truyền thống, về y học dân gian, về nghề và làng nghề truyền thống ở địa phương nếu gắn đến yếu tố nước thì đều phát đạt. Và người Thanh Thủy nếu theo đuổi sự nghiệp thuộc văn thì đều thành danh hơn là tòng võ.

Làng rau Đồng Luận lừng danh Tây Bắc. Làng cung ứng cây, con giống rau, sản phẩm rau theo sông Đà lên các công trình xây dựng thủy điện và bà con dân tộc luôn cần đến rau xanh.

Làng cá Thủy Trạm nơi đón nguồn nước sạch từ núi Lưỡi Hái vào đập ngăn, hồ chứa. Thủy Trạm nuôi cá giống, cá thịt, nuôi vịt đẻ, hiện những nghề này là động lực chính để làm giàu.

Làng Tân Phương trồng rau màu một thời nay chuyển sang chuyên canh hoa và dịch vụ vận tải đường sông. Chở quặng, dăm gỗ nguyên liệu giấy xuôi, chở rau, xi-măng, cát, sỏi, sắt thép ngược Tây Bắc.

Làng Đào Xá có nghề làm mâm ngũ quả bán chợ phiên từ 25 đến 30 tháng Chạp. Mâm ngũ quả hoàn toàn là hoa trái của địa phương, kết tinh mùa vụ của cư dân nông nghiệp. Nghề làm mâm ngũ quả bán Tết ở Phú Thọ duy nhất có ở Đào Xá.

Các sản vật đặc hữu liên quan đến nước: Cá lăng, cá bống sông Đà. Tương làng Bợ, Chè xanh Mai Miếu - Thạch Đồng, canh củ chuối Đoan Hạ, búp khoai kho tương...

Và hiện nay các làng xã có diện tích nước ngập dài, đã có thêm lúa trời sinh tái sinh từ gốc rạ mùa trước, một sản phẩm tự nhiên có hàm lượng dinh dưỡng đặc biệt, có giá trị hàng hóa cao, tiêu dùng trong nước hoặc xuất khẩu hiện chưa đáp ứng nổi nhu cầu.

Vị thế Thanh Thủy hướng về đông, trước mặt thủy tụ (sông Đà) nhưng hồi chuyển, tựa sơn (núi Lưỡi Hái) cực kỳ vững chắc để phát triển. Hầu như trong lòng núi đồi Thanh Thủy đều có trữ lượng khoáng sản thích ứng khai thác thương mại nên càng tạo nên sự đối trọng hài hòa với yếu tố nước. Những cánh đồng nên hình hài do sa bồi từ núi, những hồ đầm do mạch nguồn từ núi tạo nên phụ lưu cho sông Đà, nên cũng được nguồn lực thủy sản của sông Đà tiếp thêm sinh khí. Bên mỗi dòng sông, con lạch, con ngòi lớn ở Thanh Thủy vẫn có đường bộ song hành, tiện dụng cho sự tùy biến giao thông.

Thanh Thủy, miền nước trong xanh với những con người thương khó bật thức nội lực đang bước vào hưng vận để thay đổi vận số như rồng từ nước bay lên. Đà Giang một dòng trôi đi thì bao nhiêu mưa nguồn Lưỡi Hái trong trẻo lại tụ bồi...