Sách chữ Thái cổ dạy làm người

Trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, dân tộc Thái có nền văn hóa phong phú và đặc sắc, thể hiện không chỉ thông qua đời sống sinh hoạt, lễ hội, phong tục tập quán mà còn được lưu truyền qua chữ viết.

Từ khi Tây Bắc được giải phóng năm 1954, Đảng và Nhà nước có chủ trương khuyến khích việc sưu tầm, phát huy các giá trị bản sắc văn hóa dân tộc, trong đó có dân tộc Thái. Hàng nghìn cuốn sách chữ Thái cổ đã được sưu tầm, nghiên cứu và dịch thuật. Sách chữ Thái cổ được phân loại chủ yếu gồm: Sách văn học, truyện thơ, lịch sử, quan niệm về trời - đất, sách xem ngày tháng, quy tắc cúng lễ, phương ngôn, tục ngữ,... Trong số đó, người ta vô cùng ngạc nhiên bởi những cuốn sách răn dạy làm người (quăm son côn) của dân tộc Thái.

Ông Hoàng Trần Nghịch (trong ảnh), một dịch giả 82 tuổi, dân tộc Thái (Sơn La) là người có hơn 50 năm nghiên cứu chữ Thái cổ. Trong số 17 công trình của ông đạt các giải thưởng lớn, cuốn sách "Lời răn dạy người" (quăm bó son côn) đã được Hội văn nghệ dân gian Việt Nam đánh giá cao.

Trong quá trình khám phá kho tàng sách chữ Thái cổ, ông Hoàng Trần Nghịch đã phát hiện ra một khối lượng lớn châm ngôn, ca dao, tục ngữ dân Thái rất có giá trị. Cách đây 10 năm, ông đã khảo cứu, biên tập, dịch bổ sung để xuất bản một cuốn sách mới mang tựa đề: "Lời có vần ông cha truyền lại" (Quăm khống khái cai chiên). Cuốn sách khoảng hơn 2.800 câu văn vần, được chia làm 5 phần dưới dạng ca dao, tục ngữ, lời thơ được đồng bào dân tộc Thái đúc kết, ghi chép truyền từ đời này sang đời khác nhằm giáo dục, răn dạy con người.

Phần mở đầu cuốn sách, gồm ba nội dung có tên: Làm người (dệt côn), tuổi (pi) và kinh nghiệm đường đời (luống dệt côn). Câu đầu tiên của cuốn sách thật đơn giản, mà triết lý sâu sắc, rằng: Làm người thật khó/Làm khỉ, vượn thì dễ (dệt côn, dệt dạk/dệt clác, dệt ngai).

Người Thái quan niệm con người hay sự vật đều có hai tính: Tốt - xấu, thiện - ác, vì vậy từ khi mới sinh ra con người cần được nuôi dưỡng, giáo dục. Người Thái thường nói: Người không được dạy dỗ như đèn không có bấc (côn báu đẩy bó son, pe tiên bó mi sáy). Hay như: Con người không giao dịch, như con rúi trong hang (côn báu bay ma, pe ổn du hu). Đối với con người hai điều quan trọng cần có là kiến thức và sức khỏe, vì vậy có câu: Người không hiểu biết, dù gánh nổi đất trời cuộc đời cũng không sướng (Côn bó mi pha nha, háp phạ khe nanh đin co cung).

Đọc sách "Lời có vần ông cha truyền lại" còn nhiều nội dung khác liên quan đến gia đình, vợ chồng, nuôi con, nhà cửa. Ngoài ra, còn khuyên giải con người về tiền bạc, những điều không nên làm, về tình nghĩa họ tộc, gắn kết bản mường,... Những câu thơ được truyền khẩu, thành văn tự chữ Thái cổ đến hôm nay vẫn còn vô cùng giá trị. Mong rằng, những thông tin trên sẽ là món quà xuân đầy ý nghĩa nhân dịp đầu năm mới Ất Mùi.

Bài và ảnh: ĐỨC TUẤN