Quản lý chất thải nguy hại xuyên biên giới: Cần sự phối hợp liên quốc gia

(TN&MT) - Một lượng lớn chất thải nguy hại vẫn được vận chuyển trái phép xuyên biên giới từ những nước phát triển sang các nước đang phát triển, trong đó, có Việt Nam. Chính vì vậy, Việt Nam luôn kêu gọi các nước hãy chung tay đẩy lùi thực trạng này.

Quản lý chất thải nguy hại xuyên biên giới: Cần sự phối hợp liên quốc gia - Ảnh 1

Một vụ nhập khẩu phế liệu nguy hại bị phát hiện

Nhập thải trái phép hoành hành

Tại Hội thảo Mạng lưới Đông Nam Á về ngăn ngừa vận chuyển xuyên biên giới trái phép chất thải nguy hại” do Tổng cục Môi trường phối hợp với Bộ Môi trường Nhật Bản tổ chức mới đây, nhiều đại biểu đã đưa ra nhận định, hầu như các nhân viên cửa khẩu ở các nước đang phát triển đã quá quen thuộc với việc khi họ mở một container hàng hóa ra, trước mắt họ là cả một container chứa rác thải độc hại cũng như những thiết bị, linh kiện điện tử được nhập từ các nước phát triển.

Theo báo cáo của Ban Thư ký Công ước Basel về kiểm soát việc vận chuyển xuyên biên giới chất thải nguy hại, hàng năm, thế giới có khoảng 50 triệu tấn rác thải độc hại được tạo ra và có khoảng 8 triệu tấn được vận chuyển giữa các nước với nhau. Đó là con số có thể thống kê từ những phi vụ vận chuyển hợp pháp, còn trên thực tế, chúng ta chẳng thể biết, con số chính xác là bao nhiêu. Hầu hết, chúng được chở từ Châu Âu đến các nước Châu Phi và một số các nước Châu Á.

Theo thống kê của Mạng lưới thực thi Công ước Basel, một số lượng lớn tivi và đồ điện tử cũ do Nhật Bản thải ra đã được chuyển đến Trung Quốc và Việt Nam. Việc buôn bán chất thải giữa các nước chủ yếu tập trung vào các chất thải có thể tái chế, đặc biệt là các phế liệu kim loại, gồm có kim loại màu, kim loại đen, xỉ và cặn kim loại, phế liệu gốc kim loại như động cơ và xe cơ giới qua sử dụng, phế liệu phá dỡ tàu cũ.

Tại Việt Nam, theo ước tính có khoảng 3 triệu tấn phế liệu, rác thải độc hại Việt Nam nhập về mỗi năm. Trong đó, có 1.000 hợp chất, chủ yếu là thành phần kim loại nặng, chất hữu cơ cao phân tử có hại cho sức khỏe, được tìm thấy trong rác thải độc hại nhập về Việt Nam. Số liệu thống kê của Cục Hải quan Hải Phòng, chỉ riêng các cảng tại thành phố này đã chứa khoảng 5.000 container hàng quá hạn làm thủ tục. Cục Hải quan Hải Phòng mới chỉ khám xét được 1.353 container, trong đó, có 104 container chứa nhựa phế liệu, máy tính, linh kiện điện tử cũ, nát, 1.085 container chứa lốp cao su đã qua sử dụng và 164 container quần áo cũ…

Trước đó, một vụ việc gây xôn xao dư luận khi Công ty Cổ phần Cửu Long Vinashin đã nhập khẩu từ Hàn Quốc về Việt Nam 3 máy biến thế đã qua sử dụng năm 2007. Và điều đặc biệt là 1 trong 3 máy biến thế này bị Cục Hải quan Quảng Ninh phát hiện chứa 7.000 lít dầu thải có chất cực độc PCB - chất độc chỉ đứng sau dioxin, bị cấm vận chuyển.

Đẩy mạnh thông tin trao đổi giữa các nước

Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường - C49 (Bộ Công an) cho biết, do lợi nhuận cao từ việc buôn bán phế thải, chất thải nguy hại nên đã hình thành các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia về lĩnh vực môi trường. Mặt khác, trong quá trình phát triển kinh tế, nhu cầu tiêu thụ phế liệu làm nguyên liệu sản xuất và thiết bị máy móc cũ rất lớn. Hiện tại, hoạt động xuất nhập khẩu được điều chỉnh bởi nhiều văn bản: Luật Bảo vệ môi trường, Luật Thương mại, Luật Hải quan, Luật Hàng hải… nhưng chưa có sự gắn kết về quy định trách nhiệm của các chủ thể khi tham gia hoạt động xuất nhập khẩu. Công tác phối hợp giữa các cơ quan quản lý Nhà nước về hoạt động xuất nhập khẩu như: Hải quan, Công Thương, Quản lý thị trường, Cảnh sát môi trường chưa chặt chẽ, chưa có quy chế phối hợp, chưa có cơ chế trao đổi thông tin trong công tác chuyên môn nghiệp vụ…

Để khắc phục tình trạng này, theo Tổng cục Hải quan, trước hết, cần có một hệ thống văn bản pháp quy cụ thể, rõ ràng, không quá phức tạp gây khó khăn cho doanh nghiệp nhưng đủ chặt chẽ để loại bỏ các kẽ hở cho buôn bán bất hợp pháp; cần có một hệ thống cấp phép và hạn ngạch xuất nhập khẩu đầy đủ đối với các loại hàng hóa làm tổn hại môi trường bị hạn chế nhập khẩu và sử dụng; thiết lập kênh thông tin trao đổi giữa các quốc gia xuất nhập khẩu giữa các cơ quan trong và ngoài nước liên quan đến điều tra tội phạm môi trường. Chương trình Liên Hợp Quốc có thể đóng vai trò trung gian trong việc kết nối các nước và các tổ chức với nhau; tạo dựng mối quan hệ chặt chẽ giữa Hải quan và các cơ quan hữu quan trong nước, các cơ quan đầu mối thực thi các điều ước về môi trường trong việc kiểm soát xuất nhập khẩu.

Phát biểu tại hội thảo chuyên đề này, Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Môi trường Nguyễn Thế Đồng cũng nêu quan điểm: Thời gian qua, các quốc gia thành viên đã cùng hợp tác để tăng cường và bảo đảm việc quản lý về môi trường đối với chất thải nguy hại và các loại chất thải khác. Cơ quan thẩm quyền Công ước Basel của Việt Nam, Tổng cục Môi trường thường xuyên trao đổi thông tin, văn bản với Ban Thư ký Công ước về việc xây dựng các văn bản pháp luật nhằm thực hiện điều ước ngăn ngừa vận chuyển xuyên biên giới trái phép chất thải nguy hại và đã đạt được những kết quả đáng được ghi nhận. Tuy vậy, các nước cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ hơn nữa nhằm ngăn ngừa việc vận chuyển bất hợp pháp chất thải nguy hại. Việc hợp tác ở cấp quốc gia giữa các cơ quan có thẩm quyền và các Bộ, cơ quan có liên quan khác như hải quan và công an đóng vai trò quan trọng để giải quyết vấn đề này. “Chúng ta phải thực hiện thật nghiêm Luật Bảo vệ môi trường, cấm mọi hình thức về nhập khẩu chất thải vào Việt Nam và hành vi vi phạm phải được xử lý nghiêm”- Phó Tổng Cục trưởng Nguyễn Thế Đồng nhấn mạnh.

Thái Bình