Nhà nước nên can thiệp vào thị trường?

Nhiều người tham gia khảo sát ủng hộ một nền kinh tế thị trường có tính minh bạch cao nhưng lại mong muốn Nhà nước can thiệp vào thị trường để ổn định giá cả. Sự mâu thuẫn này được lý giải như thế nào trong bối cảnh kinh tế Việt Nam?

Sự mâu thuẫn có nguyên nhân

Vừa qua, tại Hà Nội, Phòng Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI) phối hợp với Ngân hàng Thế giới (WB) và Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam tổ chức hội thảo “Cảm nhận về Nhà nước và thị trường của người Việt Nam 2011” (CAMS 2011).

Từ tháng 8 đến tháng 10/2011, hơn 1.000 người đang công tác tại các lĩnh vực và thành phần khác nhau trong xã hội đã tham gia cuộc khảo sát (trong đó, số người được hỏi tốt nghiệp đại học hoặc sau đại học chiếm gần 90%, tuổi bình quân là 38 tuổi). 68% số người được hỏi cho rằng Nhà nước nên can thiệp vào thị trường để bình ổn giá của những hàng hóa thiết yếu tiêu thụ bởi các hộ gia đình. Tỷ lệ mong muốn giá cả nên được quyết định bởi thị trường chỉ chiếm hơn 1/4 số người tham gia điều tra.

Trong khi các ý kiến từ các đại sứ quán và tổ chức quốc tế (54%), các cơ quan báo chí (41%)... ủng hộ vai trò của thị trường trong việc quyết định giá cả thì ngược lại, những người đến từ các cơ quan của Đảng ở Trung ương (87%), Quốc hội (78%), doanh nghiệp nhà nước (DNNN - 75%) lại ủng hộ sự can thiệp của nhà nước vào thị trường.

Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của Nhà nước chỉ là người thúc đẩy và quy định cuộc chơi, giá cả được quyết định bởi mức độ cung cầu trên thị trường. Tuy nhiên, đa số người được hỏi lại mong muốn Nhà nước can thiệp vào thị trường trong khi có tới 87% vẫn cho rằng mô hình kinh tế thị trường ưu việt hơn các mô hình kinh tế khác.

Chuyên gia kinh tế cao cấp Phạm Chi Lan - thành viên nhóm điều tra cho rằng những con số này cho thấy một bức tranh tương đối mâu thuẫn. “Có thể phần lớn hàng hóa thiết yếu tiêu thụ bởi các hộ gia đình chủ yếu vẫn là do các DNNN kinh doanh độc quyền, thống lĩnh thị trường như điện, xăng dầu, ngoại tệ, vàng... nên người dân lo ngại hệ quả xấu nếu Nhà nước không kiểm soát tốt. Một lý do nữa có thể xuất phát từ cách thức truyền thông.

Mỗi khi có biến động trên thị trường, nhìn chung các cơ quan truyền thông thường đổ lỗi cho đầu cơ và yêu cầu cơ quan nhà nước có liên quan phải can thiệp kịp thời. Vì vậy, thông điệp cho dân chúng thường là Nhà nước can thiệp thì tốt, mang lại lợi ích cho người tiêu dùng hơn là để thị trường tự quyết định giá cả”, bà Lan đặt giả thiết.

Chưa rạch ròi vai trò của Nhà nước và thị trường

Khảo sát về chương trình bình ổn giá, 57% người trả lời đánh giá các chương trình này không hiệu quả, hàng hóa chủ yếu cung cấp trong các siêu thị lớn, không đến được trực tiếp người nghèo - đối tượng cần hỗ trợ nhất. Tuy vậy, tỷ lệ người đánh giá chương trình này có hiệu quả vẫn lên tới 36%.

Theo Tiến sỹ Lê Đăng Doanh - chuyên gia kinh tế cao cấp: "chương trình bình ổn giá được thực hiện bằng cách Nhà nước chi tiền hỗ trợ một số doanh nghiệp được lựa chọn như cung cấp vốn vay không lãi suất hoặc cho vay vốn với lãi suất thấp. Do vậy, vẫn có một nhóm được hưởng lợi ủng hộ chương trình này".

Qua cuộc điều tra, các chuyên gia kinh tế đánh giá cảm nhận của người dân đã phản ánh vai trò của nhà nước và thị trường không rạch ròi trong các hoạt động kinh doanh, quyết định giá cả. Do Nhà nước còn trực tiếp tham gia, can thiệp vào rất nhiều hoạt động kinh doanh, quyết định giá cả của nhiều mặt hàng lớn nên người dân nhìn nhận không rõ vai trò của thị trường và tin vào sức mạnh của nhà nước khi can thiệp vào giá cả.

Mặt khác, với hệ thống thông tin còn kém minh bạch hiện nay, phần lớn người dân cũng không có nhiều thông tin để biết được nguyên nhân cốt lõi của những biến động thị trường gây bất lợi cho họ là từ đâu.

Ngọc Khánh