Ngăn chặn thanh, thiếu niên sử dụng ma túy: Cô lập và trừng phạt không phải là giải pháp

Ước tính tại Việt Nam có ít nhất 3 triệu thanh, thiếu niên có các vấn đề về sức khỏe tâm lý, tâm thần nhưng chỉ có khoảng 20% trong số đó nhận được các hỗ trợ y tế và điều trị cần thiết. Trong khi đó, có đến gần 60% thanh, thiếu niên sử dụng ma túy tự kỳ thị và căm ghét bản thân dựa trên phản ứng của mọi người xung quanh khi biết tình trạng sử dụng ma túy của họ; hơn 40% thường xuyên cảm thấy cô đơn và có ý định tự tử.

Không phân biệt, kỳ thị giúp người nghiện ma túy có thể cai nghiện thành công. (Ảnh minh họa)

Hơn 3 triệu thanh, thiếu niên Việt Nam bị rối loạn tâm thần

Theo Tổ chức Y tế thế giới, một nửa các bệnh lý về tâm thần khởi phát ở độ tuổi 14 nhưng phần lớn đều không được phát hiện hay điều trị. Trầm cảm là rối loạn tâm thần phổ biến thứ ba trong thanh, thiếu niên. Tự sát là nguyên nhân gây tử vong thứ hai trong nhóm độ tuổi từ 15 đến 29. Việc sử dụng rượu và ma túy gây hại trong thanh, thiếu niên là vấn đề nổi cộm tại nhiều quốc gia.

Bên cạnh đó, rối loạn ăn uống cũng bắt đầu là một mối lo ngại. Tại Việt Nam, theo báo cáo mới nhất của UNICEF về tình hình sức khỏe tâm thần trong nhóm trẻ em và thanh niên thì tỷ lệ trung bình mắc các rối loạn tâm thần của nhóm này là 12%, phổ biến là trầm cảm, rối loạn lo âu, sợ cô đơn và tăng động giảm chú ý.

Như vậy, ước tính tại Việt Nam có ít nhất 3 triệu thanh, thiếu niên có các vấn đề về sức khỏe tâm lý, tâm thần nhưng chỉ có khoảng 20% trong số đó nhận được các hỗ trợ y tế và điều trị cần thiết, khiến cho một bộ phận thanh, thiếu niên tìm kiếm và sử dụng rượu, thuốc lá và ma túy để “tự chữa”, xoa dịu các dấu hiệu của rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, điều này không những không giúp ích trong việc điều trị các rối loạn tâm thần mà còn làm tăng nguy cơ lạm dụng chất dẫn đến phụ thuộc và nghiện.

ThS.BS Nguyễn Song Chí Trung - Trung tâm Chuyển giao công nghệ điều trị nghiện và HIV (VHATTC) - ĐH Y Dược TP Hồ Chí Minh cho biết, có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến việc sử dụng ma túy ở thanh, thiếu niên nhưng thường luôn có những lý do “nghiêm túc” như: sức ép của việc khẳng định bản thân và thuộc về nhóm bạn bè, bị bạo hành, bị lạm dụng, bố mẹ ly hôn, cuộc sống quá cơ cực...

Hầu hết thanh, thiếu niên sử dụng ma túy ban đầu chỉ với mục đích thử nghiệm và ngưng sử dụng sau một thời gian, nhưng có một bộ phận sẽ có nguy cơ cao hơn với việc lạm dụng và nghiện ma túy do có chịu ảnh hưởng của các yếu tố như: khiếm khuyết bẩm sinh trong hệ thần kinh; di truyền; gen; căng thẳng; trải nghiệm tiêu cực thời thơ ấu; sang chấn tâm lý; rối loạn tâm thần…

Cần sự thấu hiểu và hỗ trợ

Theo một khảo sát của Dự án “Bảo vệ tương lai - Chiến lược mới để kiểm soát lây nhiễm HIV trong nhóm thanh, thiếu niên sử dụng ma túy ở Việt Nam” do Trung tâm Hỗ trợ sáng kiến phát triển cộng đồng (SCDI) thực hiện trên 584 thanh, thiếu niên có sử dụng ma túy độ tuổi 16 - 24 tại: Hà Nội, Hải Phòng, TP Hồ Chí Minh, có tới 43% người tham gia cho biết có những dấu hiệu trầm cảm ở mức độ từ trung bình đến nghiêm trọng. Các vấn đề rối loạn tâm thần có thể xuất hiện trước (là nguyên nhân) hoặc xuất hiện sau (là hệ quả) việc sử dụng, lạm dụng ma túy ở thanh, thiếu niên.

Theo BS Trung, hầu hết thanh, thiếu niên sử dụng ma túy ban đầu chỉ với mục đích thử nghiệm, thế nhưng suy nghĩ này không những không giúp ích trong việc điều trị các rối loạn tâm thần mà còn làm tăng nguy cơ lạm dụng chất dẫn đến phụ thuộc và nghiện.

Tuy nhiên, chính sự kỳ thị và phân biệt đối xử là một rào cản nghiêm trọng hạn chế việc chia sẻ, tìm kiếm sự giúp đỡ và tiếp cận hỗ trợ của các thanh, thiếu niên sử dụng ma túy, khi có đến 65.9% lo sợ phản ứng của mọi người nếu biết mình sử dụng ma túy và 53.8% cảm thấy cần thiết phải che giấu tình trạng.

Mặc dù hiện chưa có một nghiên cứu riêng biệt về kỳ thị - phân biệt đối xử trên thanh, thiếu niên có vấn đề về sử dụng ma túy và mắc rối loạn tâm thần nhưng có thể dễ dàng nhận thấy nhóm này sẽ phải chịu sức ép rất lớn từ việc bị kỳ thị khiến các em càng khép kín và bế tắc và lệ thuộc vào ma túy nhiều hơn.

Các tin tức và hình ảnh tiêu cực về người sử dụng ma túy trên truyền thông như thường xuyên gắn với tình trạng “ngáo đá”, gây rối trật tự công cộng, phạm pháp, giết người,… cũng là những định kiến có tác động không nhỏ tới thanh, thiếu niên có sử dụng ma túy. Có đến gần 60% tự kỳ thị và căm ghét bản thân dựa trên phản ứng của mọi người xung quanh khi biết tình trạng sử dụng ma túy của họ, hơn 40% thường xuyên cảm thấy cô đơn và có ý định tự tử.

Do vậy, để giúp thanh niên Việt tránh xa ma túy, các chuyên gia khuyến cáo sự giúp đỡ từ gia đình và bạn bè đóng vai trò quan trọng trong việc giúp phát hiện sớm các dấu hiệu của lạm dụng ma túy và rối loạn tâm thần khi và chỉ khi tạo được một mối quan hệ chân thành, một không gian an toàn để các bạn thanh, thiếu niên có thể tin tưởng và cảm thấy thoải mái chia sẻ các vấn đề của mình.

Bên cạnh đó, sự đầu tư từ Chính phủ và sự tham gia của các khu vực xã hôi, y tế và giáo dục trong các chương trình can thiệp lồng ghép mang tính toàn diện về sức khỏe tâm thần cho thanh, thiếu niên là vô cùng cần thiết. Các can thiệp này nên kết nối với các chương trình nâng cao nhận thức cho thanh, thiếu niên cách chăm sóc sức khỏe tâm thần cho bản thân, cũng như dạy cho các em cách hỗ trợ bạn bè cùng trang lứa, cho phụ huynh và giáo viên hỗ trợ con em mình.

“Càng bị cô lập thì việc chẩn đoán các rối loạn sẽ càng muộn, điều trị sẽ bị trì hoãn, khiến cho những tổn thương do nghiện ma túy và rối loạn tâm thần gây ra cho não bộ sẽ khó hồi phục và mất thời gian hơn rất nhiều”, BS Trung nhấn mạnh.

Hoa Nguyễn