Ngắm thiên nga bông tuyệt đẹp được làm từ đôi bàn tay người phụ nữ hơn 70 năm giữ lửa nghề

Mỗi dịp Trung thu về, những cánh thiên nga bông trắng muốt lại nằm một góc khiêm tốn trên góc phố ngã ba Hàng Lược - Hàng Mã. Hơn 70 năm gắn bó với nghề làm những lẵng thiên nga bằng bông, mặc dù đã hơn 90 tuổi nhưng cụ bà Vũ Thị Thanh Tâm vẫn đang miệt mài thổi hồn cho những con thiên nga bông xinh đẹp, món đồ chơi Trung thu từng gắn bó với bao thế hệ trẻ thơ Hà Nội.

Tìm đến nhà cụ bà Vũ Thị Thanh Tâm (91 tuổi), người của thế hệ trước vẫn giữ gìn nghề làm thiên nga bông truyền thống. Nhà bà Tâm ở tầng 3 một ngôi nhà nằm sâu trong ngõ nhỏ trên phố Hàng Lược (quận Hoàn Kiếm, Hà Nội). Căn nhà nhỏ yên bình với không khí nhẹ nhàng vẫn còn phảng phất chút dư vị của thời bao cấp. Trái với không khí tất bật của nhiều năm về trước, căn nhà yên tĩnh, chỉ có 2 người vẫn cần mẫn với từng lẵng thiên nga bông trắng muốt.

Theo bà Tâm, xưa kia cả phố Hàng Lược đều làm thiên nga bông, nhưng nay chỉ còn sót lại gia đình bà với nghề truyền thống. Bà Tâm chia sẻ: “làm thiên nga bông vừa tỉ mỉ, vừa vất vả, thu nhập lại chẳng là bao nên mọi nhà họ bỏ hết để đi buôn đồ chơi, có lãi hơn nhiều. Còn mình vì yêu thích nên đến mùa Trung thu vẫn làm để giữ lại một cái hồn của Trung thu xưa".

Bà Tâm bảo, làm thiên nga bông từ khi nào bà cũng không nhớ nữa, chỉ biết là từ lúc lẫm chẫm biết đi, đến giờ đã gần đi hết cả đời người, cái nghề truyền thống ấy đã theo bà đến ngấm vào máu thịt. Cũng có lúc vì chiến tranh bà phải xa thủ đô và tạm gác lại niềm yêu thích ấy, nhưng khi trở về là bà lại tiếp tục giữ lửa nghề. "Thiên nga bông ngày xưa không được đẹp như bây giờ, chỉ làm trên hộp carton rồi bồi giấy, không có giấy kim tuyến óng ánh, cũng chẳng có lẵng đẹp như ngày nay. Nhưng trước đây, thiên nga bông là món đồ chơi rất được các em gái ao ước, giá chỉ có 200-300 đồng nhưng ngày ấy tiền có giá, chẳng mấy ai mua được" - Bà Tâm hồi tưởng.

Chỉ từ những vật liệu đơn giản như bông, giấy kim tuyén, giấy màu, dây thép, xốp cao su... qua bàn tay của người thợ già như được thổi hồn thành những chú thiên nga xinh đẹp. "Cái khó của công việc này là tạo hình từ những chi tiết nhỏ, và đặc biệt phải phân biệt được mình đang làm con thiên nga hay con vịt", bà nói.

Thiên nga bông của nhà bà làm toàn bộ bằng tay và có nhiều chi tiết nhỏ, nên năm nào gia đình cũng phải chuẩn bị nguyên liệu từ trước Trung thu hàng tháng để kịp hoàn thiện sản phẩm bán trước và trong rằm. Trước đây, để trang trí thiên nga bông, bà Tâm dùng giấy gói kẹo, giấy pơluya trắng, nhuộm thành các màu xanh, đỏ, tím, vàng,… nhưng nay các phụ kiện cần thiết đều có bán sẵn.

Vào thời điểm hoàng kim, khi ấy vẫn chỉ có đồ chơi truyền thống, thiên nga bông luôn là mặt hàng được săn đón mỗi dịp trung thu về. "Ngày ấy tôi làm rồi bán ở ngay dưới cửa nhà, thế mà làm bao nhiêu cũng hết, cả nhà tập trung mà làm không kịp. Thậm chí có cửa hàng đặt trước, đợi sẵn ngoài cửa, chỉ chờ xong là vào mang đi hết, có lúc còn không có để bày bán lẻ, có những dịp nhà tôi bán đi cả nghìn lẵng thiên nga bông nhưng nay chỉ còn làm dưới 200 lẵng mỗi mùa" - Bà Tâm chia sẻ.

Những lẵng thiên nga bông đầy màu sắc treo trên ban công gác xép, để dưới sàn nhà la liệt. Bà Tâm cho biết, thời gian chuẩn bị mất khoảng 1 tháng nhưng để làm ra thành phẩm chỉ mất khoảng 30' đến một tiếng.

"Từ ngày có đồ chơi nước ngoài vào thì đồ chơi trung thu truyền thống nói chung, cũng như thiên nga bông nói riêng đã dần bị lép vé. Trẻ em thì luôn thích những cái mới, mà đồ chơi Trung Quốc thì lấp lánh, đẹp, dễ mua, dễ bán nên có một thời gian mà cả phố Hàng Mã gần như quay lưng lại với đồ chơi truyền thống. Thiên nga bông cũng vì thế mà dần dần ít được người dân nhớ tới. Chỉ có một số ít những người Hà Nội xưa, đã từng biết thiên nga bông là vẫn tìm đến để mua một vài lẵng mỗi dịp Trung thu về" - bà Tâm bộc bạch.

Mỗi một con thiên nga có dáng đứng và dáng cổ khác nhau, cách đính vào lẵng cũng khác nhau, tùy theo tay người uốn mà dáng thiên nga cũng rất đa dạng. Cụ bà hơn 90 tuổi cho biết, thiên nga tượng trưng cho tình yêu nên bà thường đặt một đôi trong lẵng hoặc làm thành lẵng tương trưng cho cả gia đình.

Từng trăn trở về việc sau này sẽ không còn người nhớ tới thiên nga bông khi mình không còn làm được nữa. Nhưng nay bà Tâm đã có được người thế hệ tiếp theo tiếp tục giữ lửa cho những cánh thiên nga bông. Người này lại không phải là cháu hay con đẻ mà là con dâu của bà. Người hội tụ đủ các yếu tố khéo tay, có tâm và có tình yêu với những giá trị truyền thống.

Cô Quách Thị Bắc (con dâu bà Tâm) chia sẻ: "Giờ gia đình cũng không còn nhiều nhân lực, không phải ai cũng biết làm. Nếu mình không làm thì các con cháu cũng đâm ra chán nản, rồi nghề mai một dần, nên dù thế nào thì cũng phải cố gắng dạy cho con cháu để chúng nối tiếp nghề truyền thống này".

Cũng theo cô Bắc, khách hàng mua thiên nga bông của gia đình chủ yếu là những người từ 50 tuổi trở lên, “thanh niên, trẻ con đi qua là làm ngơ, họ chỉ rẽ vào cửa hàng bán đồ chơi Trung Quốc thôi. Chỉ một số ít trẻ nhỏ là ồ lên thích thú khi nhìn thấy thiên nga bông”- cô Bắc chia sẻ

"Nói nghề là vậy thôi, nhưng một năm chỉ làm được một lần vào những ngày gần rằm tháng 8. Khi làm công việc này thì thu nhập cũng chẳng đáng là bao, cái quan trọng nhất là để cho đỡ nhớ và nghề không bị mất" - cô Bắc cho biết thêm

Không nguôi lo lắng, trăn trở mất nghề, nhưng bà Tâm, cô Bắc đều chia sẻ, mỗi khi chuẩn bị đến rằm tháng Tám, cả gia đình cùng quây quần bên nhau làm những giỏ thiên nga bông xinh đẹp là những khoảnh khắc ai cũng nâng niu vì biết rằng, mỗi thành viên trong gia đình bà vẫn luôn yêu và trân trọng nghề truyền thống.

Khánh Huy