Minh bạch nhìn từ EVN

Thiếu minh bạch trong hoạt động, không rạch ròi kinh doanh, được xem là một trong nhiều nguyên nhân khiến TĐ, TCT thua lỗ, nợ nần kéo dài. Câu chuyện ở Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) có thể xem như thí dụ điển hình. Để xử lý, hạn chế những tồn tại này, minh bạch hoạt động của TĐ, TCT, tách bạch chức năng kinh doanh với việc vừa làm nhiệm vụ chính trị-xã hội, hoạt động công ích đang là yêu cầu cấp thiết đặt ra.

Từ sự “nhập nhằng” của EVN

Một trong những hạn chế lớn nhất của nhiều DNNN hiện nay chính là việc minh bạch thông tin, điển hình là trường hợp của EVN.

Tại cuộc họp báo đầu tháng 12-2012, lãnh đạo TĐ này cho biết, EVN lãi khoảng 3.500-4.000 tỷ đồng, nhưng tại buổi họp tổng kết năm của TĐ này, con số lãi không được công khai và người đứng đầu TĐ khi được hỏi đã thừa nhận mức lợi nhuận năm 2012 của EVN khoảng 6.000 tỷ đồng.

Sự thiếu minh bạch của EVN còn thể hiện ở chỗ, từ trước đến nay, chưa bao giờ người dân được biết chi tiết các khoản lỗ, lãi của TĐ này.

Cần xem xét vấn đề lạm dụng mệnh lệnh hành chính để quản lý TĐ, TCT nói riêng và DNNN nói chung. Luật Doanh nghiệp chỉ quy định đối tượng là TĐ, TCT, nhưng chưa có các quy định cụ thể cho các đối tượng này, nên dễ tạo kẽ hở cho một số lãnh đạo biến chất ở các DNNN lợi dụng. Nên sớm có luật về chủ sở hữu nhà nước, luật đầu tư công để quản lý, giám sát các hoạt động đầu tư của cơ quan, DNNN.

Ông LÊ ĐĂNG DOANH,
Chuyên gia kinh tế cao cấp

Chẳng hạn kết quả kinh doanh năm 2012 của những công ty thủy điện mà EVN nắm giữ cổ phần. Báo cáo của CTCP Thủy điện Thác Bà thuộc EVN, lợi nhuận sau thuế quý III đạt gần 98 tỷ đồng, tăng hơn 300% so với cùng kỳ năm trước; CTCP Thủy điện Vĩnh Sơn - Sông Hinh (EVN nắm hơn 30% vốn điều lệ), có doanh thu ước đạt 567 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế khoảng 360 tỷ đồng...

Trong khi đó, tỷ trọng của thủy điện năm 2012 chiếm khoảng 50% tổng công suất điện quốc gia.

Sự thiếu minh bạch còn thể hiện ở việc, dù giá điện bình quân 1.437 đồng/kWh, nhưng từ 151kWh giá điện tăng lên 2.000 đồng/kWh.

Tuy nhiên, trên thực tế tỷ lệ khách hàng dùng từ 151kWh trở lên bao nhiêu, lợi nhuận bao nhiêu chỉ có EVN biết. Trong khi đó, tại hội nghị tổng kết của EVN, TĐ này chỉ đề cập nhiều đến những thành tựu và tranh thủ “kể khổ” như: vay hàng trăm ngàn tỷ đồng để đầu tư nhà máy điện và phải chịu trượt giá ngoại tệ lớn; điện đã tăng trưởng gấp đôi mức tăng trưởng GDP gây sức ép cho EVN trong đầu tư phát triển nguồn và lưới điện rất lớn...

Dù lãi lớn, nhưng trong năm 2012 giá điện vẫn tăng 2 lần mà lý do EVN nêu ra là trong khoản lãi 3.500-4.000 tỷ đồng sẽ được dành bù lỗ cho sản xuất kinh doanh điện năm 2011.

Song EVN vẫn bị treo lỗ hơn 8.000 tỷ đồng của năm 2010 và hơn 26.000 tỷ đồng chênh lệch tỷ giá chưa hạch toán. Như vậy, còn hơn 34.000 tỷ đồng lỗ bị treo lại. Tuy nhiên, trong cơ cấu của các khoản lỗ mà EVN đang bị treo, mức lỗ cụ thể ra sao chưa bao giờ được TĐ này công bố một cách chi tiết.

Tách bạch chức năng kinh doanh

Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng cần sớm có quy định các TĐ, TCT phải thực hiện việc công khai, minh bạch các thông tin chủ yếu liên quan đến hoạt động của mình. Những nội dung và hình thức phải công khai tương tự với các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán.

Hiệu quả của việc công khai, minh bạch này đã được thể hiện phần nào qua cổ phần hóa và niêm yết của TĐ Bảo Việt hay của TĐ Xăng dầu Việt Nam khi trở thành công ty đại chúng thời gian qua.

Để đạt hiệu quả trong việc công khai, minh bạch, các TĐ, TCT cần cung cấp thông tin cho cơ quan quản lý và kinh doanh vốn nhà nước, tùy theo cơ chế phân cấp nhận và xử lý thông tin, trong đó có cung cấp thông tin cho Quốc hội, cơ quan quản lý hành chính, các tổ chức xã hội, báo chí truyền thông.

Cần mở rộng quyền độc lập của Kiểm toán Nhà nước trong việc ra quyết định kiểm toán và công bố báo cáo kiểm toán cho Quốc hội và báo chí. Tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát của Quốc hội đối với các DNNN trọng điểm, sử dụng nhiều vốn nhà nước.

Bên cạnh việc công khai, minh bạch hoạt động để chủ sở hữu, xã hội giám sát, một vấn đề khác cũng cần được rõ ràng trong hoạt động kinh doanh của TĐ, TCT - như trường hợp cụ thể của EVN - chính là việc tách bạch chức năng kinh doanh và công ích.

Theo TS. Trần Tiến Cường, nguyên Trưởng Ban cải cách doanh nghiệp, Viện Nghiên cứu và quản lý kinh tế Trung ương, điểm hạn chế trong hoạt động của TĐ, TCT thời gian qua là vừa hoạt động kinh doanh, vừa làm nhiệm vụ chính trị-xã hội, hoạt động công ích, chịu nhiều sức ép về can thiệp hành chính, bị chia sẻ nguồn lực cho nhiệm vụ chính trị xã hội, hoạt động công ích.

Điều này khiến TĐ, TCT khó hoạt động độc lập và hiệu quả. Không những vậy, những hoạt động như vậy không được hạch toán sòng phẳng, bù đắp chi phí theo cơ chế thị trường cho các hoạt động công ích.

Để tháo gỡ trở ngại này, một mặt, cần có cơ chế hạch toán đầy đủ, sòng phẳng và bù đắp chi phí cho những hoạt động công ích; mặt khác, cần có lộ trình tách các hoạt động trên với những hoạt động kinh doanh, tạo sự cạnh tranh bình đẳng cho các TĐ, TCT. Từ đó có sự đánh giá về vai trò, hoạt động của TĐ, TCT một cách chính xác hơn.

Theo ông Đặng Quyết Tiến, Phó Cục trưởng Cục Tài chính doanh nghiệp (Bộ Tài chính), Chính phủ đã giao Bộ Tài chính xây dựng Luật Đầu tư kinh doanh vốn vào sản xuất kinh doanh để trình Quốc hội tháng 10-2013 nhằm tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và quyền của chủ sở hữu.

Luật này sẽ làm rõ chức năng quản lý nhà nước và khi đã minh bạch công khai không thể nhập nhằng giữa quản lý nhà nước và chủ sở hữu, cũng như không nhập nhằng lợi ích của Nhà nước và doanh nghiệp.

Bởi thời gian qua, một số doanh nghiệp đánh đồng lợi ích của Nhà nước là lợi ích của doanh nghiệp hay lấy sự độc quyền của Nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp.