Lãng phí lớn từ những khu tái định cư ở Bắc Cạn

Thời gian qua, từ ngân sách nhà nước, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Cạn được đầu tư xây dựng nhiều khu tái định cư nhằm ổn định, sắp xếp, di dời dân cư ra khỏi vùng nguy cơ sạt lở đất. Những tưởng, được tái định cư, người dân sẽ an cư nhưng phần lớn các khu tái định cư đã không phát huy hiệu quả, thậm chí bị bỏ hoang, lãng phí lớn vốn đầu tư.

Những căn nhà bị bỏ hoang tại khu tái định cư Pù Pết, xã Bằng Vân.

Dân không an cư

Ðể ổn định đời sống 46 hộ dân tộc thiểu số không có đất sản xuất, đất ở, du canh, du cư, Nhà nước đầu tư cho huyện Ngân Sơn hơn 27 tỷ đồng thực hiện dự án tái định cư Bản Piêng ở xã Vân Tùng. Sau gần 5 năm xây dựng, đầu tư hàng chục tỷ đồng nhưng toàn bộ dự án vẫn dang dở và bị “đắp chiếu”, đến nay chỉ có hai hộ đến ở.

Ðể đến Bản Piêng, phải vật lộn với con đường lổn nhổn đá, ổ trâu, ổ voi. Hiện ra trước mắt chúng tôi, khu tái định cư chỉ là một bãi hoang toàn đá hộc, nước đọng lâu ngày. Anh Nguyễn Ðức Chí, một trong hai hộ sinh sống tại khu tái định cư cho biết, năm 2012, huyện san ủi, xây dựng khu Bản Piêng cho nên thu hồi đất của gia đình anh. Ðược đền bù hơn 200 triệu đồng nhưng gia đình anh phải sống trong hang đá gần đó gần một năm mới được ra khu tái định cư vì tiến độ thi công quá chậm. Gia đình được cấp 300 m2 đất ở và 2.000 m2 đất sản xuất nhưng toàn sỏi, đá không canh tác được. Dẫn chúng tôi ra thửa ruộng, anh Chí cho biết thêm, sau hơn 5 năm nhặt đá, ủ phân chuồng, đây là năm đầu tiên gia đình cấy được lúa nước trên đất sản xuất được cấp, tuy nhiên, cây lúa phát triển còi cọc. Gia đình anh Chí đang phải vật lộn mưu sinh trong khu tái định cư.

Khu tái định cư Pù Pết, ở xã Bằng Vân được xây dựng với mức đầu tư gần mười tỷ đồng nhằm tái định cư cho 10 hộ dân sinh sống ở lòng hồ Bản Chang. Mỗi hộ được cấp 300 m2 đất ở, 700 m2 đất sản xuất/khẩu, hứa hẹn hình thành một khu dân cư mới, tốt hơn nơi ở cũ. Thế nhưng, chúng tôi đến Pù Pết chỉ thấy một vài căn nhà khóa cửa im ỉm, cỏ mọc đầy do chủ nhà đã bỏ về nơi ở cũ. Chủ tịch UBND xã Bằng Vân Nông Hồng Quảng cho biết: Công trình cấp nước sạch giờ đã hỏng, bỏ không; dân không quen sống cảnh san sát như ở phố, trong khi đất ruộng thì chẳng canh tác nổi cho nên đã bỏ về nơi cũ. Chúng tôi rất xót xa khi thấy hàng tỷ đồng của Nhà nước giờ thành bãi hoang thế này. Trong khi những khu tái định cư lãng phí, thì ở nhiều xã như Cốc Ðán, Hương Nê, Lãng Ngâm… hàng trăm hộ dân vẫn phải sống với nguy cơ sạt lở. Năm 2017, tại xã Lãng Ngâm, sạt lở khiến đất xô vào nhà anh Doanh Thiêm Phương, thôn Nà Vài, làm con gái anh bị chết, vợ anh bị thương nặng; toàn huyện có 30 nhà bị sạt lở đất gây hư hại.

Kiểm tra, đánh giá toàn diện các dự án tái định cư ở huyện Ngân Sơn, Sở Kế hoạch và Ðầu tư tỉnh Bắc Cạn kết luận, phần lớn các dự án tái định cư thiết kế chưa phù hợp thực tiễn, phong tục, tập quán của người dân. Những khu vực đầu tư đều thuộc vùng sâu, vùng xa, đồi núi hiểm trở, giao thông khó khăn. Diện tích đất ở, đất sản xuất theo định mức cấp cho người dân thấp, dân không có rừng, thiếu chất đốt, không nơi chăn thả gia súc cho nên thiếu sinh kế. Việc bố trí dân cư tập trung chưa quan tâm đến văn hóa, phong tục, tập quán sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Công tác điều tra, rà soát, xác định, tổng hợp đối tượng thụ hưởng còn thiếu chính xác. Việc đầu tư xây dựng chỉ mang tính chất khắc phục, chưa thiết thực và bền vững.

Gây lãng phí lớn

Hơn 10 năm qua, huyện Ngân Sơn được đầu tư từ ngân sách nhà nước hơn 63 tỷ đồng xây dựng năm khu tái định cư nhằm bố trí cho hàng trăm hộ dân thuộc diện nguy cơ sạt lở cao. Cụ thể, khu tái định cư Nà Cháo, xã Cốc Ðán, đầu tư hơn 22 tỷ đồng để bố trí ổn định cho 86 hộ dân; khu tái định cư Cốc Sả, thị trấn Nà Phặc đầu tư hơn năm tỷ đồng nhằm bố trí cho 56 hộ dân; khu tái định cư Bản Piêng, xã Vân Tùng đầu tư hơn 27 tỷ đồng nhằm bố trí ổn định cho 46 hộ dân; khu tái định cư Pù Pết, xã Bằng Vân đầu tư hơn tám tỷ đồng để bố trí cho 34 hộ dân vùng lòng hồ Bản Chang…

Ðầu tư lớn nhưng hầu hết các khu tái định cư đều không phát huy hiệu quả, một số khu gần như bỏ hoang, dân không đến ở, những khu có dân ở thì rất khó khăn về sinh kế. Hàng tỷ đồng chi phí san ủi, tạo mặt bằng, xây dựng hạ tầng giờ để phơi mưa, nắng, cỏ mọc đầy. Khu tái định cư Bản Piêng theo thiết kế sẽ chia 28 lô ở hai khu riêng biệt và dành 500 m2 đất để làm nhà văn hóa. Mỗi lô có diện tích 300 m2 đất ở. Ngoài ra, còn có hệ thống nước sạch, đường điện, khu ruộng khai hoang hơn 5 ha, đập kênh thủy lợi... Theo UBND huyện Ngân Sơn, đến nay khu tái định cư này chưa hoàn thành mặt bằng, đường giao thông, cầu treo, hệ thống dẫn nước tưới; chưa thi công các hạng mục nước sinh hoạt, điện, nhà văn hóa, đường giao thông trong khu ruộng. Ðáng chú ý, mặc dù dự án chưa thi công được nhiều nhưng đã chi, quyết toán hơn 14 tỷ đồng, nợ hơn 264 triệu đồng, chiếm gần một nửa tổng mức đầu tư. Dư luận bức xúc, đặt câu hỏi: Hơn 14 tỷ đồng rút cuộc được chi vào việc gì, không hiệu quả mà vẫn được quyết toán?

Tại khu tái định cư Pù Pết, theo thiết kế, dự án san ủi các khu bãi ven sườn đồi tạo mặt bằng 180.600 m2 đất ruộng canh tác, mỗi khẩu được cấp 700 m2 diện tích đất, còn lại để quỹ đất dự phòng. Thực tế, đúng là dự án đã san ruộng nhưng toàn bộ đều là các diện tích toàn sỏi, đá, dân không thể canh tác được bất cứ loại cây nào. Ðến nay, dự án đã quyết toán được gần hai tỷ đồng và những hạng mục đã thi công thì nằm phơi sương phơi gió.

Tương tự là khu tái định cư Cốc Sả, đầu tư gần 5,3 tỷ đồng nhằm bố trí ổn định cho 51 hộ dân thôn Bản Mạch và chín hộ dân thôn Cốc Sả. Kết quả, chỉ có 23 hộ ở thôn Bản Mạch và hai hộ ở thôn Cốc Sả đến ở. Số còn lại tiếp tục sống với nguy cơ sạt lở cao tại nơi ở cũ vì quỹ đất ở khu tái định cư quá hạn hẹp, rất khó bố trí nhà ở, công trình phụ, chuồng trại chăn nuôi. Nếu có đến ở, người dân còn khó khăn về kinh tế hơn nơi ở cũ. Dự án đã quyết toán năm tỷ đồng nhưng được đánh giá không phát huy hiệu quả.

Hàng chục tỷ đồng đã được chi để xây dựng các khu tái định cư ở huyện Ngân Sơn, đã quyết toán nhưng người dân không an cư. Dư luận cho rằng, tỉnh Bắc Cạn cần tiếp tục làm rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm sai phạm nếu có, đồng thời, có giải pháp khai thác hiệu quả những khu tái định cư này, không để tiền ngân sách “trôi” theo mưa nắng, gây lãng phí như thời gian qua.

Bài và ảnh: TUẤN SƠN