Kỳ quặc chuyện nhà thơ Inrasara

Ai hỏi, Inrasara đều tuyên bố mình là người nông dân chính hiệu, và không hề giấu giếm rằng, mình bỏ học giữa chừng để về quê làm ruộng. Nhưng nếu hỏi nguyên do thì anh lại nói thẳng thừng, ở trường thấy chẳng có gì để học cả. Chán! Thế là về nhà tự học theo kiểu của mình. Cày ruộng kiếm tiền sinh sống và để lấy tiền mua sách. Anh làm thơ và dành không ít thời gian cho việc nghiên cứu, sưu tầm kiến thức về văn hóa Chăm, tại quê hương mình. Anh cứ mải mê cày ruộng và tự học quên ngày quên tháng.

Tên thật là Phú Trạm, sinh năm 1957, ngay từ tuổi lên 10, anh đã mang tiếng là mọt sách, bỏ mọi cuộc vui với bạn bè, mụ mị với chuyện đâu đâu, nên ai cũng gọi anh là Phú Trạm “mát” hay “khùng”. Anh học giỏi vào loại nhất trong làng, được học bổng hẳn hoi, nhưng mỗi ngày lại thêm một “mát” hơn.

Chuyện kỳ quặc về sách vở học hành

Chuyện thứ nhất, năm 18 tuổi, sau khi bỏ dở năm thứ nhất Khoa Anh văn, Trường Đại học Sư phạm, về quê với dự tính soạn bộ từ điển Việt - Chăm. Nhưng bắt đầu như thế nào không phải chuyện dễ dàng gì. Anh đã mượn được cuốn từ điển Chăm - Pháp, xuất bản năm 1906, để chép tay lại. Tất cả 532 trang. Việc này ai cũng cho là hoang đường, vì cất công chép từng chữ cổ có họa là điên.

Vậy mà Inrasara đã “điên” như vậy, với ý chí làm được một việc gì đó có ý nghĩa cho dân tộc mình. Mà đấy chỉ là sự khởi đầu cho một công việc rất lớn trong cuộc đời sau này. Trong đầu chàng trai trẻ Sara còn bao dự tính còn ấp ủ khác, như sách giáo khoa cho người Chăm, bộ sách hàng ngàn trang về văn hóa và xã hội người Chăm…

Chuyện thứ hai, năm 1978, để có được bộ sưu tập về Kinh Phật, rất hiếm hoi ngày đó, Sara đã dành dụm toàn bộ tiền cày thuê được trong nhiều năm để mua. Nghe tin bộ sách này chỉ có ở Huế, mọi người đều gàn anh, bởi thời điểm này phương tiện đi lại khó khăn. Tiền tàu xe ăn uống tốn kém lắm, lấy đâu còn tiền để mua sách nữa. Nhưng Sara đã quyết chí đi bộ đến tận nơi.

Mặc ai chê mình kỳ quặc hay kêu lên đúng là Trạm “mát” thật rồi. Nhưng họ đâu biết, trong đầu anh chàng Chăm này nghĩ gì? Ngày đêm vất vả, lầm lũi như một con trâu cày trên cánh đồng làng vậy. Sara đến Huế trong sự háo hức khó tả khi trút toàn bộ tiền mang theo để mua hai bộ Kinh Bát Nhã (4 cuốn) và Kinh Hoa Nghiêm (8 cuốn), với giá tương đương hai chỉ rưỡi vàng ngày đó. Và rồi anh lại khệ nệ cõng sách trở về quê hương, với niềm vui vô bờ.

Nhà trưng bày văn hóa Chăm.

Kỳ quặc hơn, vào cái đận 1978, Sara đã xuống tóc đi tu ở một chùa tại Nha Trang, đến cả tháng trời. Việc anh cạo trọc đầu, ngược hẳn với đạo người Chăm. Vì từ xưa đến nay xứ Chăm chưa có ai làm như vậy. Nhưng Sara lại quan niệm bước vào con đường phật giáo với mục đích học hỏi thêm những điều về đạo làm người và sống hết lòng vì dân tộc quê hương mình. Anh kỳ công tìm mua bộ sách Kinh Phật cũng vì lẽ đó.

Ấy là chưa nói đến việc anh cặm cụi đi các làng xã người Chăm quanh vùng chỉ để nghe, ghi chép và viết lại mọi điều suy nghĩ về dân tộc, đã làm mọi người hết sức ngạc nhiên. Bởi lẽ có ai trả công cho anh đâu. Cái tiếng giỏi giang, chịu lao động cày thuê, cuốc mướn và yêu dân tộc Chăm như vậy, nên được bà con làng xóm kính trọng và tin cậy. Họ đã bầu anh làm kế toán trưởng cho hợp tác xã hồi năm 1979, khi mới 22 tuổi.

Chuyện kỳ quặc về tình duyên và buôn bán

Phía sau một Sara, nông dân thực thụ, còn là một Sara năng nổ thức thời về kinh doanh. Nhất là vào thời điểm lấy vợ, sinh con.

Chuyện lấy vợ của Sara cũng bị mọi người cho là kỳ quặc, bởi lẽ giỏi giang và nổi tiếng khắp vùng như anh, nhất là vào năm 1981, khi được trên tỉnh mời về biên soạn sách giáo khoa cho người Chăm, thì không thể lấy một người phụ nữ đã có hai mặt con, cho dù là hát hay, múa đẹp.

Anh không hề dao động với tình yêu chân thực của mình. Ngay cả vào thời điểm khó khăn, khi sau bốn năm soạn sách giáo khoa, anh lại bỏ biên chế về làng cày ruộng như thường để sinh sống, nuôi vợ con và tiếp tục công việc nghiên cứu, học hỏi của mình. Nhưng rồi đến khi có con trai thứ hai, hai vợ chồng anh phải nghĩ đến việc buôn bán. Đó là một cuộc mưu sinh, cày cuốc trên cánh đồng thị trường đầy gian nan.

Phòng trưng bày văn hóa Chăm của Sara.

Đầu năm 1990, anh đã bán nhà lấy vốn đi buôn. Bà con trong làng đều cho anh là người kỳ quặc. Phải bán nhà là chuyện khó trở lại quê hương. Quả nhiên, vợ chồng anh buôn thuốc lá từ Phước An lên bán ở Cam Ranh, lỗ chỏng vó. Sau đó phải khăn gói lênh đênh sông nước về phương Nam bán thổ cẩm, buôn rau quả, lợn gà... Nhưng do không lường trước mọi chuyện và với tính cả nể, hay bán chịu cho bà con nghèo, nên chỉ 9 tháng sau anh mất cả vốn lẫn lãi. Thế là sạt nghiệp.

Trở về quê ư? Nhà đã bán mất rồi. Con thơ nheo nhóc thế, biết làm sao. Nhưng không thể không về. Đó là vào năm 1991, gia đình anh đã phải thuê nhà để ở và kết hợp bán hàng ở ngay đầu làng. Quán cà phê Ha Ly ra đời. Ai ngờ trời có mắt. Hay tin Sara ăn nên làm ra, mọi người lại cho rằng, đó là chuyện kỳ quặc, vì ở chính ngôi nhà đó, ai buôn bán cũng lỗ vốn và phải bán xới ra đi.

Vậy mà thật khó tin gia đình anh đã trụ vững, ngày một phương trưởng, nhiều phen lãi to. Nhiều người thắc mắc không hiểu tại sao. Thì ra điều kỳ quặc này lại do chính Sara làm nên khi anh ôm cả đống sách về kinh doanh để đọc. Anh đã tóm tắt đề tài buôn bán của mình gọn đúng 100 trang để cho vợ con thực thi. Sara đã buôn trăm thứ bà giằn, từ cà phê giải khát đến bia rượu, sợi tơ, kể cả phân bón…

Đến mức anh còn thâu tóm được mọi mối bỏ sỉ, bán lẻ cả một vùng rộng lớn, mấy làng lân cận. Mà cũng lạ, trong thời kỳ này anh còn bán chịu cho rất nhiều bà con trong làng nhưng không hề lo lắng chút nào. Sổ nợ của khách hàng trong tay anh tới hàng chục triệu mà vẫn ung dung làm ăn. Tiền lãi nhiều đến mức anh đã mua lại cả cửa hàng đang thuê. Gia đình anh lại có nhà từ đó.

Mọi việc làm ăn đang hưng thịnh, đầy phấn chấn, thì đến tháng 8-1992, anh được Trường Đại học Xã hội - Nhân văn TP HCM mời vào làm việc. Ai cũng khuyên và đều muốn anh ở lại với quê hương. Hơn nữa công việc thương trường đang lên như diều gặp gió, bỏ đi phí hoài lắm.

Nhưng rồi Sara lại có một quyết định kỳ quặc, đem sổ nợ của bà con ra đốt hết, rồi kéo cả nhà vào TP HCM. Còn ngôi nhà Sara giao cho người cháu trông nom giúp và sau này trở thành ngôi nhà văn hóa Chăm của làng Mỹ Nghiệp, do anh gây dựng nên đến nay.

Chuyện kỳ quặc trong văn chương

Phải nói, sự xuất hiện thơ của Inrasara là một hiện tượng bất ngờ và có phần kỳ quặc, bởi lẽ nó như một tia chớp với một sắc màu chói chang với cái nắng gió của miền cát trắng mênh mông như sa mạc và sự bí ẩn của những điệu múa cổ Chàm đầy quyến rũ bên những tòa tháp trầm mặc với thời gian.

Làm thơ từ tuổi niên thiếu mà chờ đợi tận 25 năm sau mới đưa in, quả là một bản lĩnh của một nghệ sĩ Chăm đến kỳ lạ. Nhà thơ Trúc Thông, người đem bài thơ đầu tiên có cái tên thật kỳ quặc Nỗi buồn ứng trước in cho Sara trên báo Văn nghệ, đã ngạc nhiên với một tứ thơ lạ lùng.

Ngay sau đó, nhà thơ Phạm Đức đã trở thành người đỡ đầu cho tập thơ đầu tiên của Sara: Tháp nắng, in ở NXB Thanh niên cũng phải thốt lên, tác giả thơ kỳ quặc này sẽ đoạt giải và trở thành hiện tượng trong làng thơ Việt của năm 1997. Quả nhiên, đến tuổi 40 mới in tập thơ đầu tiên lại đoạt ngay giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, được đặc cách kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam, thì Inrasara đạt một kỷ lục khó ai vượt được sau này.

Chưa hết, liên tiếp vài năm sau, Inrasara còn đoạt cú đúp với hai giải thưởng cho tập thơ thứ hai: Lễ tẩy trần tháng tư; giải Hội Nhà văn Việt Nam - 2003 và giải thưởng Văn học Đông Nam Á - 2005. Anh là nhà thơ dân tộc thiểu số đầu tiên đoạt giải thưởng Văn học quốc tế này. Ấy là chưa kể thêm các giải thưởng khác và có thể nói nhà thơ Inrasara đã có một trữ lượng thơ rất dồi dào, được tích lũy suốt 25 năm âm thầm chờ đợi một thời điểm có một không hai trong đời mình.

Đồng thời thơ Inrasara còn được các nhà phê bình văn học coi như một hiện tượng văn học thể hiện khá rõ nét tinh thần hậu hiện đại của thế kỷ XXI.

Inrasara là một người thành thực và thẳng thắn với chính mình và bạn bè đồng nghiệp. Những bài tiểu luận hay phê bình của anh đều thể hiện tính cách đó, với nhiều ý tưởng táo bạo mang tính khám phá, góp phần tìm ra một hướng đi cho thơ Việt Nam đương đại. Trong những cuộc hội thảo hay diễn đàn văn học, anh thường bộc trực thẳng thắn, nhiều người cho là anh kiêu ngạo.

Khi có người hỏi về chuyện này, anh chỉ cười và nói rằng, không có thời gian để kiêu ngạo. Nghĩa là anh chỉ tập trung vào làm việc. Hiện trong tay anh có tới hàng ngàn trang sách đã in và còn tới chục ngàn trang sách đã viết xong và đang chờ xuất bản. Và nữa, khi phát biểu về mình qua tập thơ Tháp nắng, mới đây thôi anh nói, có nhiều chỗ non, nếu in lại sẽ bỏ bớt đi.

Vậy đó, Insara một nhà thơ Chăm với đúng nghĩa, sáng tạo với cái khác lạ luôn luôn vẫy gọi và đáng yêu không hề kiêu ngạo chút nào