Hướng tới hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng

Người lao động thay vì phải đóng bảo hiểm xã hội 20 năm mới được hưởng lương hưu, tới đây, sẽ xây dựng lộ trình điều chỉnh thời gian tối thiểu để hưởng lương hưu xuống từ 10 đến 15 năm; điều chỉnh tăng tuổi nghỉ hưu đối với một số nhóm đối tượng lao động, ngành nghề phù hợp… hướng tới việc xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng.

Hướng tới hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng - Ảnh 1

Đây là những đề xuất được các chuyên gia đưa ra tại hội thảo quốc tế về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội - kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị cho Việt Nam.

Diện bao phủ bảo hiểm xã hội (BHXH) còn thấp; quỹ hưu trí - tử tuất khó bảo đảm cân đối trong dài hạn; tốc độ già hóa dân số nhanh; các chính sách BHXH còn thiếu sự chia sẻ và chưa có sự hỗ trợ lẫn nhau trong các chính sách BHXH… Đây được xem làm những lý do chính cho thấy sự cần thiết phải sớm có những cải cách trong chính sách BHXH ở Việt Nam. Thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐ-TB và XH) cho thấy, tính đến hết tháng 10, cả nước có 14,6 triệu người tham gia BHXH, chiếm khoảng 27,1% lực lượng lao động (tương đương khoảng 30,4% lực lượng lao động trong độ tuổi). Số tiền thu BHXH năm 2016 đạt 174.500 tỷ đồng, tăng gấp bảy lần so với năm 2007, là năm đầu tiên thực hiện Luật BHXH.

Bên cạnh những mặt đạt được, chính sách BHXH thời gian qua bộc lộ không ít hạn chế. Diện bao phủ BHXH còn thấp; vẫn còn hơn 34 triệu người trong độ tuổi lao động (khoảng 69,6%) chưa tham gia BHXH. Số người tham gia BHXH tự nguyện sau chín năm triển khai chính sách này mới chỉ đạt hơn 219 nghìn người.

Bộ trưởng LĐ-TB và XH Đào Ngọc Dung cho rằng, chính sách BHXH được kế thừa từ các chính sách BHXH trong giai đoạn kế hoạch hóa tập trung, thiết kế dành cho công nhân, viên chức khu vực nhà nước, do ngân sách nhà nước bảo đảm chưa được sửa đổi, bổ sung kịp thời để phù hợp đặc điểm của quy mô và cơ cấu dân số (tốc độ già hóa dân số); chưa phù hợp nguyên tắc đóng, hưởng và cân đối giữa mức đóng - mức hưởng, dẫn đến quỹ hưu trí - tử tuất khó bảo đảm khả năng cân đối trong dài hạn.

Việc nghỉ hưu sớm trong điều kiện dân số già hóa với tuổi thọ ngày càng tăng đang và sẽ là gánh nặng lớn cho quỹ BHXH. Theo phân tích của Vụ trưởng BHXH (Bộ LĐ-TB và XH) Phạm Trường Giang, hiện nay, tuổi hưu trung bình là 54,1 tuổi; trong đó, nam là 55,6 tuổi (so với quy định 60 tuổi) và nữ là 52,6 tuổi (so với quy định 55 tuổi). Theo tính toán, thời gian hưởng lương hưu trung bình là 24,7 năm (nam là 22,5 năm, nữ là 26,9 năm). Trong khi đó, thời gian đóng BHXH bình quân là 28 năm, với tỷ lệ 21%; thời gian hưởng lương hưu là 24,7 năm, với tỷ lệ hưởng là 70,2%.

Với nguyên tắc định phí BHXH để hưởng 20 năm phải đóng 40 năm, nhưng thực tế tiền đóng BHXH trong 28 năm chỉ đủ trả trong vòng 8 năm. Vậy ai sẽ chịu “gánh nặng” khi thời gian hưởng trung bình là 24,7 năm? Việc cân đối quỹ đòi hỏi phải giảm tỷ lệ thay thế (hưởng), hoặc tăng mức đóng góp và kéo dài thời gian lao động…

Phó Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam Phạm Lương Sơn cho biết, một trong những giải pháp quan trọng để bảo đảm cân đối quỹ là mở rộng đối tượng tham gia BHXH. Tuy nhiên, thực tế thời gian gần đây, số người lao động hằng năm ra khỏi hệ thống BHXH là rất lớn. Năm 2016, có khoảng 660 nghìn người; trong khi, số tham gia mới là hơn 700 nghìn người. Nguyện vọng của người lao động khi đóng BHXH là về sau có lương hưu hằng tháng. Nhưng quy định hiện nay, thời gian đóng quá dài, quá xa, khiến người lao động không tiếp cận được. Giải pháp tới đây là cần giảm thời gian hưởng tối đa xuống để người lao động tiếp cận với chính sách.

Chuyên gia về an sinh xã hội (Viện khoa học BHXH) Nguyễn Thị Diệu Hồng cho rằng, nên thiết kế chính sách BHXH theo chế độ ngắn hạn và dài dạn có tính chất linh hoạt cao để người lao động lựa chọn. Nên chăng, đối với các chế độ ngắn hạn nên có quy định chung, không nên ấn định mức đóng cụ thể. Vụ trưởng BHXH Nguyễn Trường Giang thừa nhận, quy định thời gian tham gia đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu trí 20 năm là quá dài.

Tới đây Bộ LĐ-TB và XH sẽ đề xuất cải cách xây dựng lộ trình điều chỉnh thời gian tối thiểu để được hưởng lương hưu xuống 15 năm, 10 năm. Đồng thời, sẽ đề xuất điều chỉnh tăng tuổi về hưu đối với một số nhóm đối tượng lao động, ngành nghề phù hợp; điều chỉnh lương hưu theo hướng độc lập với điều chỉnh tiền lương của người đang làm việc; điều chỉnh các thông số trong công thức tính hương lưu theo hướng tăng cường chia sẻ… tiến tới việc xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, linh hoạt.

Tại hội thảo quốc tế về cải cách chính sách BHXH - kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị cho Việt Nam, Phó Thủ tướng Chính phủ Vương Đình Huệ cũng cho rằng, cần xem xét giảm thời gian tối thiểu để hưởng lương hưu. Việc quy định cứng 20 năm đóng BHXH mới được hưởng lương hưu, trong khi mỗi năm mở rộng 700 nghìn người nhưng lại có 600 nghìn rời khỏi thị trường, như vậy số tăng không đáng kể so với số người lao động ra khỏi hệ thống BHXH. Phải tính toán chính sách hấp dẫn hơn để giảm số người nhận hưởng chế độ BHXH một lần.

Theo Phó Thủ tướng, với tốc độ già hóa dân số nhanh như hiện nay, cải cách BHXH càng sớm, càng có dư địa điều chỉnh. Cải cách phải làm đồng bộ, toàn diện và “trọn gói”, tránh việc điều chỉnh cục bộ, nhìn thấy việc này mà không thấy việc kia, bởi chính sách BHXH còn liên quan đến chính sách khác và thị trường lao động. Bên cạnh đó, cải cái chính sách BHXH phải đi cùng cải cách cơ quan thực hiện, đổi mới hệ thống quản trị. Mục tiêu của cải cách lần này là ưu tiên mở rộng diện bao phủ BHXH, với mức đóng hưởng hợp lý và có sự chia sẻ.

Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng khuyến nghị, việc cải cách cần tiến hành từng bước, tránh những thay đổi quá nhanh đối với chương trình BHXH hiện tại. Các quyết định phải dựa trên bằng chứng, thí điểm các thay đổi chính sách để tránh đưa ra các quyết định mà chưa đánh giá tác động. Giám đốc ILO Việt Nam, tiến sĩ Chang-Hee Lee cho rằng, Việt Nam nên mở rộng an sinh xã hội cho những người trong khu vực phi chính thức thông qua kết hợp giữa chương trình có đóng góp và chương trình không đóng góp, nhằm hướng tới bao phủ an sinh xã hội toàn dân. Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, bao gồm tăng tuổi nghỉ hưu và giảm tỷ lệ thay thế.

Theo thống kê của Bộ LĐ-TB và XH, số đối tượng hưởng chính sách hưu trí ở Việt Nam hiện nay còn rất thấp. Tính đến tháng 9-2017, mới có 2,25 triệu người (chiếm 20,1% số người sau độ tuổi về hưu) được hưởng hưu trí. Theo dự báo, đến năm 2030, số người hưởng hưu trí từ quỹ dự báo là 5,4 triệu người (chiếm 27,7% số người sau độ tuổi về hưu). Và đến năm 2050, số người hưởng hưu trí từ quỹ dự báo là 10,6 triệu người (chiếm 34,1% số người sau độ tuổi nghỉ hưu).

Theo thống kê của Bộ LĐ-TB và XH, số đối tượng hưởng chính sách hưu trí ở Việt Nam hiện nay còn rất thấp. Tính đến tháng 9-2017, mới có 2,25 triệu người (chiếm 20,1% số người sau độ tuổi về hưu) được hưởng hưu trí. Theo dự báo, đến năm 2030, số người hưởng hưu trí từ quỹ dự báo là 5,4 triệu người (chiếm 27,7% số người sau độ tuổi về hưu). Và đến năm 2050, số người hưởng hưu trí từ quỹ dự báo là 10,6 triệu người (chiếm 34,1% số người sau độ tuổi nghỉ hưu).

LAN VŨ