Hoàng thân Xuphanuvông và "Papa Hồ"

Trong hồi ức của mình, Ông thường nhắc nhiều đến những kỷ niệm với Chủ tịch Hồ Chí Minh - "Papa Hồ" theo cách gọi thân mật của Hoàng thân. Câu chuyện về những ngày đầu từ Vinh ra Hà Nội để gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh mà Ông coi như là sự khởi đầu cho quyết tâm dâng trọn cuộc đời mình cho Tổ quốc, cho sự nghiệp giải phóng nhân dân các bộ tộc Lào của Ông làm chúng tôi nhớ mãi.

Sinh ra trong dòng họ Hoàng tộc, được đắm mình trong nền giáo dục và không gian văn hóa truyền thống Lào thuần khiết, sau đó theo học những trường có tên tuổi ở Hà Nội, Paris, làm việc trong môi trường có tính độc lập cao, Hoàng thân Xuphanuvông là nhà hoạt động chính trị vững vàng, có trình độ uyên bác trong nhiều lĩnh vực khoa học kỹ thuật, tài hoa trong cảm nhận và sáng tạo văn hóa. Ở vị thế rất cao, song Ông luôn dành cho chúng tôi, những người cộng sự cấp dưới tình cảm rất chân thành, hiền hòa, luôn giữ được cách ứng xử trọng thị nhưng thân tình như người trong một nhà. Trong những năm ở căn cứ địa của cách mạng Lào trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược, các chuyến đi công tác, sau giờ làm việc, Hoàng thân trong lúc nghỉ ngơi hay trò chuyện với chúng tôi. Trong hồi ức của mình, Ông thường nhắc nhiều đến những kỷ niệm với Chủ tịch Hồ Chí Minh - "Papa Hồ" theo cách gọi thân mật của Hoàng thân. Câu chuyện về những ngày đầu từ Vinh ra Hà Nội để gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh mà Ông coi như là sự khởi đầu cho quyết tâm dâng trọn cuộc đời mình cho Tổ quốc, cho sự nghiệp giải phóng nhân dân các bộ tộc Lào của Ông làm chúng tôi nhớ mãi. Hoàng thân kể: Bác Hồ và Hoàng thân Xuphanuvông. Nghề cầu đường tạo điều kiện cho Ông được đi đến nhiều nơi trong xứ Đông Dương. Tốt nghiệp đại học từ Pháp trở về, Hoàng thân làm việc tại Sở Công chính ở Nha Trang (Trung Kỳ) rồi Mường Phìn (thuộc tỉnh Xavanakhét, Lào). Thời kỳ tham gia thiết kế đập Đô Lương thuộc hệ thống thủy lợi Bắc Nghệ An, Ông cùng gia đình đến sống ở Vinh. Đó cũng là thời điểm phát xít Nhật tiến hành đảo chính lật đổ chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương. Được chứng kiến những biến chuyển và thành công mau lẹ của cách mạng Việt Nam và Lào lúc đó, Hoàng thân thấy sung sướng và tự hào, song cũng chưa xác định mình sẽ tham gia vào sự nghiệp cách mạng chung của nhân dân các bộ tộc Lào như thế nào. Ít ngày sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Ông được các vị lãnh đạo chính quyền nhân dân đóng ở Vinh đến gặp và chuyển lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Hà Nội để cùng trao đổi về cách mạng hai nước trong tình hình mới. Thu xếp công việc và chuyện gia đình xong, Hoàng thân Xuphanuvông lên đường. Không may, xe ôtô của Ông bị hỏng, đang chờ sửa thì đoàn xe của Bộ trưởng Lê Văn Hiến tháp tùng Cựu hoàng Bảo Đại ra Hà Nội theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến Vinh đã đón Hoàng thân đi cùng. Tối đó, ở Phủ Lý, trời mưa rất to, đoàn dừng lại nghỉ đêm. Riêng Hoàng thân cùng một số anh em về thẳng Hà Nội. Ông đến nghỉ ở một biệt thự nhỏ 2 tầng sau Thư viện Trung ương Đông Dương lúc đó do Ủy ban nhân dân Hà Nội sắp xếp. Hoàng thân tâm sự với chúng tôi: Từ khi còn trẻ, lúc theo học ở Pháp, Ông đã nhiều lần được nghe tên Nguyễn Ái Quốc, cái tên từ lâu đã trở thành biểu tượng của phong trào đấu tranh chống ách thực dân xâm lược đòi quyền tự do độc lập cho các dân tộc ở Đông Dương ngay trên đất Pháp, Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh còn là người đứng đầu Việt Minh tổ chức và lãnh đạo Cách mạng Tháng Tám thành công. Bởi vậy, khi đến Hà Nội, Ông mong sớm được gặp Người. Biết tin, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ động đến nơi ở của Hoàng thân để thăm hỏi sức khỏe và tình hình. Tối 5/9/1945, Tổng bộ Việt Minh, Chính phủ Lâm thời và lãnh đạo TP Hà Nội đã tổ chức bữa cơm thân mật chào mừng 2 vị khách quý tại phòng lớn trên tầng 2 của Bắc Bộ Phủ. Buổi tiếp có mặt hầu hết các thành viên của Chính phủ và lãnh đạo của Tổng bộ Việt Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh ngồi giữa, hai bên Người là Cựu hoàng Bảo Đại và Hoàng thân Xuphanuvông. Những ngày tiếp theo ở Hà Nội, nhiều lần Hoàng thân được Chủ tịch Hồ Chí Minh cho mời đến bàn công chuyện, nhiều bữa làm việc muộn, Ông ở lại cùng ăn cơm và nghỉ trưa luôn tại Bắc Bộ Phủ. Trực tiếp chứng kiến hình ảnh của vị Chủ tịch đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa kiên cường và tận tụy với công việc, bình tĩnh và khéo léo cùng cộng sự vượt qua những khó khăn thử thách và niềm tin của dân chúng Việt Nam đối với Người đã gây ấn tượng sâu sắc đối với Hoàng thân. Những câu chuyện Chủ tịch Hồ Chí Minh trao đổi, bàn bạc về vận mệnh cách mạng của hai dân tộc đã thôi thúc Hoàng thân nhanh chóng quyết định sẽ về nước để kề vai sát cánh với nhân dân các bộ tộc Lào đấu tranh vì tự do, độc lập. Trên đường về Lào, ngày 30/9/1945, Hoàng thân Xuphanuvông đã có buổi làm việc với đồng chí Nguyễn Chí Thanh, Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ và gặp gỡ đại diện các tầng lớp nhân dân ở Huế trong đó có cựu hoàng hậu Nam Phương. Trong buổi gặp, Hoàng thân khẳng định: "Chủ trương của tôi từ trước đến nay là đoàn kết hai dân tộc. Tôi đã làm việc cho chủ trương ấy từ năm 1929. Mặc dầu người Pháp tìm hết cách chia rẽ dân tộc, tôi vẫn không thôi hô hào cho hai dân tộc gần nhau". Với Chủ tịch Hồ Chí Minh, sau gần một tháng được sống và làm việc cùng Người, Hoàng thân nói: "Hồ Chủ tịch thật là một người sáng suốt. Trong khi ở Hà Nội, tôi được tiếp kiến Ngài 30 lần hết sức thân mật. Đến bữa, chúng tôi cùng ăn cơm với nhau… Nhiều lúc câu chuyện dài đến 2, 3 giờ chiều mà chưa ăn cơm. Tôi chỉ sợ Cụ Hồ làm việc quá nhiều. Tôi sợ Cụ ốm". Trở về Lào chọn con đường sinh tử đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng nhân dân các bộ tộc Lào, với những trọng trách mới Bộ trưởng Ngoại giao trong Chính phủ Độc lập Lâm thời mới thành lập và Chỉ huy trưởng Liên quân Lào - Việt, Hoàng thân Xuphanuvông tuyên bố: "Từ nay, nước Lào là quốc gia độc lập có chủ quyền ngang hàng với tất cả các dân tộc trên thế giới", đồng thời Ông khẳng định: "Quan hệ Lào -Việt từ nay sẽ mở một kỷ nguyên mới". Cũng từ đó, trong suốt cuộc đời cách mạng của mình, Hoàng thân Xuphanuvông - Ông Hoàng Đỏ kiên cường, Thủ tướng Chính phủ Kháng chiến Lào, Chủ tịch Mặt trận Lào yêu nước, Ủy viên BCT Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, vị Chủ tịch đầu tiên của Nước CHDCND Lào (12/1975), người con yêu quý của nhân dân các bộ tộc Lào, người bạn lớn thân thiết của nhân dân Việt Nam luôn mang theo mình tình nghĩa sâu đậm, sự coi trọng, giữ gìn và phát triển mối quan hệ láng giềng anh em Việt - Lào thắm thiết, không bao giờ phai nhạt mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành cho Ông với vị thế đại diện của nhân dân các bộ tộc Lào trong những ngày tháng 9/1945 ở Thủ đô Hà Nội. Đồng chí Hoàng Xuân Thái, nguyên Trưởng đoàn Chuyên gia Tuyên - Văn - Giáo - Huấn Việt Nam tại Lào, người đã có thời gian được trực tiếp tham gia phục vụ Hoàng thân Xuphanuvông ở căn cứ địa cách mạng Lào trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược