Góc nhìn mở về tuổi nghỉ hưu và cân đối quỹ lương hưu

Đại đa số người lao động (NLĐ) khi được hỏi ý kiến về phương án tăng tuổi nghỉ hưu trong dự thảo Bộ Luật Lao động (sửa đổi) đều thể hiện sự chưa đồng tình. Bởi đơn giản, theo quan điểm của nhiều người, họ phải đóng góp nhiều hơn vào quỹ Bảo hiểm xã hội (BHXH), phải kéo dài thêm số năm làm việc trong lúc sức khỏe ngày càng xuống dốc nhưng quyền lợi không được tăng thêm.

Để có được sự đồng thuận của NLĐ trong việc tăng tuổi nghỉ hưu, thiết nghĩ ngoài việc tăng cường công tác giáo dục tư tưởng qua truyền thông, nâng cao chất lượng quản lý quỹ BHXH, thì cần làm rõ cơ sở khoa học của việc tăng tuổi nghỉ hưu.

Nhiều ý kiến cho rằng, trong giai đoạn chuyển tiếp, tuổi nghỉ hưu nên quy định rộng trong độ tuổi 60 đến 62 đối với nam và 55 đến 60 đối với nữ. Ảnh minh họa: Thành Hoa

Xu hướng chung ở nước ta cũng như trên thế giới là đời sống kinh tế ngày càng tốt hơn nên sức khỏe con người đang được cải thiện, do vậy tuổi thọ ngày càng cao. Người cao tuổi chiếm tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu dân số, ngược lại người trẻ ngày càng ít hơn dẫn đến dân số già, thiếu hụt lao động.

Bên cạnh đó, tiền lương hưu sẽ phải chi nhiều hơn, tăng số năm chi lương hưu, trong khi tổng số tiền đóng vào quỹ BHXH trước đó của họ là hữu hạn. Điều này sẽ dẫn đến mất cân đối gây thâm hụt trong ngắn hạn và có thể vỡ quỹ BHXH trong dài hạn.

Nhằm làm rõ hơn về cơ chế thu chi của Quỹ Hưu trí, BHXH Việt Nam, chúng tôi làm phép tính đơn giản dưới đây. Ví dụ ông A - một NLĐ tại Đà Nẵng bắt đầu tham gia đóng BHXH từ năm 2019 với mức lương là 4 triệu đồng - tương đương mức lương tối thiểu vùng II năm 2019, khi đủ điều kiện nghỉ hưu, ông A sẽ nhận được lương hưu là bao nhiêu và có thể kéo dài bao nhiêu năm mà không thâm vào ngân sách chung của Quỹ Hưu trí?

Để đơn giản trong cách tính, ở đây có 2 yếu tố cần thảo luận. Một là, lãi suất tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn 1 tháng ở nước ta trung bình khoảng 5%/năm, điều này liên quan đến số tiền trong tương lai khi NLĐ đóng tiền BHXH hàng tháng hiện nay.

Hai là, tiền lương tối thiểu vùng ở nước ta hàng năm cũng tăng ở mức 5%/năm. Cả 2 yếu tố này liên quan đến tiền lương hưu trong tương lai của NLĐ, tuy nhiên chúng tạm thời triệt tiêu nhau vì mức tăng là tương đương nhau trong cách tính dòng tiền.

Do đó, khi NLĐ nghỉ hưu, tiền lương hưu hàng tháng của ông A bằng tiền lương tối thiểu vùng II tại thời điểm nghỉ hưu nhân với tỉ lệ % lương hưu (theo quy định hiện nay là 75% hoặc có thể ít hơn).

Với mức đóng hàng tháng vào quỹ hưu trí hiện nay là 22%, trong đó NLĐ đóng 8% và người sử dụng lao động đóng 14%, thời gian đóng là 35 năm với nam, đến khi đủ 60 tuổi nghỉ hưu thì tổng số tiền đã đóng BHXH đủ để chi lại lương hưu cho chính họ với mức lương hưu hưởng tối đa (75%) thì được 10 năm 3 tháng [22% (/tháng)x12 (tháng/năm)x35 (năm)/(75%x12) = 10,27].

Trong khi đó, số liệu thực tế của BHXH năm 2018, tuổi nghỉ hưu bình quân là 54,3 tuổi và tuổi thọ bình quân của người Việt Nam là 73,5 tuổi, chênh lệch 19,2 năm (73,5 - 54,3), có nghĩa là tiền lương hưu bội chi 9 năm cho NLĐ nghỉ hưu (10,27 - 19,2).

Tương tự cách tính trên, các tham số khác giữ nguyên, chỉ tăng số năm đóng BHXH lên là 40 năm thì tổng số tiền đã đóng đủ để chi lại lương hưu cho chính người đó là 11 năm 9 tháng [22%x12 (tháng)x 40 (năm)/(75%x12) = 11,73].

Nếu tăng mức đóng hàng tháng vào Quỹ Hưu trí lên 24%, trong đó NLĐ đóng 10% và người sử dụng lao động đóng 14%, các tham số khác giữ nguyên, thì tổng số tiền đã đóng đủ để chi lại lương hưu cho chính người đó là 12 năm 9 tháng [24%x12 (tháng)x 40 (năm)/(75%x12) = 12,8].

Khi mức đóng hàng tháng vào quỹ hưu trí là 24%, các tham số khác giữ nguyên, nhưng mức hưởng giảm xuống còn 65% thì tổng số tiền đã đóng đủ để chi lại lương hưu cho chính người đó là 14 năm 9 tháng [24%x12 (tháng)x 40 (năm)/(65%x12) = 14,77].

Mức hưởng lương hưu tiếp tục giảm xuống 55% thì tổng số tiền đã đóng đủ để chi lại lương hưu cho chính người đó là 17 năm 5 tháng [24%x12 (tháng)x 40 (năm)/(55%x12) = 17,45]. Đây là con số tương đối phù hợp để cân đối quỹ BHXH vào năm 2060 khi tuổi thọ của người Việt Nam đã vượt tuổi 80.

Qua phân tích các tham số liên quan đến lương hưu nêu trên, dễ dàng nhận thấy việc tăng số tiền đóng vào quỹ hưu trí là cần thiết và rất cấp bách, đồng thời cần có lộ trình giảm tỉ lệ % lương hưu trong tương lai để quỹ hưu trí cân đối bền vững.

Tuy nhiên để tránh sốc đối với NLĐ trong việc tăng tuổi nghỉ hưu, cũng như giảm tỷ lệ hưởng lương hưu, chúng ta có thể phân chia các giai đoạn thực hiện như sau:

1/ Giai đoạn 2023 - 2032: Số năm đóng BHXH cần tăng lên là 40 năm đối với nam và 35 năm đối với nữ, tăng dần theo lộ trình 10 năm, bắt đầu từ năm 2023 (Luật BHXH 2014 quy định từ năm 2022 trở đi đã đóng đủ 35 năm đối với NLĐ nam), mỗi năm tăng thêm 6 tháng để đến năm 2032 đóng đủ 40 năm. Trong giai đoạn chuyển tiếp này, tuổi nghỉ hưu nên quy định rộng trong độ tuổi 60 đến 62 đối với nam, 55 đến 60 đối với nữ. Khi nam đủ 62 tuổi, nữ đủ 60 tuổi thì nghỉ hưu, nếu nhỏ hơn nhưng trong độ tuổi nghỉ hưu thì được quyền tùy chọn tiếp tục làm việc hoặc nghỉ hưu, trong đó số năm đóng thiếu bị trừ 1,5% cho mỗi năm còn thiếu.

2/ Từ năm 2033 trở đi, nền kinh tế đất nước đã cải thiện nhiều nên tuổi nghỉ hưu là 62 đối với nam và 60 đối với nữ. Việc đóng và hưởng lương hưu được điều chỉnh theo 2 giai đoạn:

+ 2033 – 2042: Tăng mức đóng hàng tháng vào quỹ hưu trí lên 24%, trong đó NLĐ đóng 10% và người sử dụng lao động đóng 14%, các điều kiện khác giữ nguyên;

+ 2043 – 2062: Các điều kiện khác giữ nguyên, mức hưởng lương hưu giảm dần hàng năm, mỗi năm giảm 1% để sau 20 năm mức hưởng lương hưu còn 55%.

Sau khi có các điều chỉnh về tiền đóng và hưởng lương hưu nêu trên, chúng ta quay trở lại phần ví dụ để trả lời câu hỏi đã đặt ra ban đầu về quỹ lương hưu và tiền lương hưu của ông A sau 40 năm đóng BHXH (2019 – 2059).

Theo quy tắc 72 trong tài chính (quy tắc về lãi kép, 8x9, 7.2x10, 5x14.4,…, nghĩa là với lãi suất 5% năm thì sau 14,4 năm tiền gốc sẽ tăng gấp đôi) thì lương tối thiểu vùng II vào năm 2059 khoảng 30 triệu đồng, nên lương hưu ông A tối thiểu là 16,5 triệu đồng (30x55%). Nếu ông A sống đến 80 tuổi thì quỹ hưu trí do ông đóng đủ trang trải cho tiền lương hưu của ông [24%x12x 40/(55%x12) = 17,45 năm].

Biểu đồ minh họa: Ông A sống đến 80 tuổi thì quỹ hưu trí do ông đóng đủ trang trải cho tiền lương hưu của ông [24%x12x 40/(55%x12) = 17,45 năm.

Minh Duy