Gian lận thương mại gỗ trắc: Ngụy trang bằng “tên làng”

(CATP) Loài Dalbergia cochinchinensis (gỗ trắc) là loại gỗ quý hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng cao, nằm trong danh mục sách đỏ cần bảo tồn. Thế nhưng vì mờ mắt trước lợi nhuận khủng từ loài gỗ này, một số doanh nghiệp đã “lách luật” bằng cách nhập gỗ trắc từ Campuchia và Lào với “tên làng” Dalbergia cambodiana, Dalbergia Oliveri... để né các quy định của CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp).

Tại Việt Nam, gỗ trắc còn có tên khác là cẩm lai Nam bộ. Loài thực vật này khi nhỏ thì chịu bóng, lớn lên ưa sáng và chỉ mọc ở những nơi có độ cao không quá 500m. Trắc phân bổ ở những khu rừng thường xanh nửa rụng lá tại Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam. Đây là loại cây gỗ lớn, cao 25m, đường kính có thể lên đến một mét, gốc thường có bạnh vè, vỏ nhẵn, màu xám nâu, nhiều xơ, vết đẽo dày màu vàng nhạt sau đỏ nâu. Cây trắc nhiều cành, cành non mảnh nhẵn, lốm đốm nốt sần. Lá kép lông chim một lần mọc cách, dài 15 - 25cm. Hoa lưỡng tính, đỉnh xẻ năm thùy.

Bộ “đại bàng tung cánh” và bộ bàn ghế lộng lẫy làm từ gỗ trắc

Gỗ trắc dùng để đóng bàn, ghế, tủ... với độ bền cao, không mối mọt, thấm nước, mục nát hay nứt nẻ. Đặc biệt, bàn ghế từ gỗ trắc luôn có mùi thơm thoang thoảng, sử dụng càng lâu thì gỗ càng lên nước, tạo nên màu sáng bóng trông rất đẹp mắt.

Không như những loại gỗ khác tính bằng mét khối thì loài gỗ trắc này thời gian gần đây được tính bằng kílôgam. Có thời điểm, giá trị gỗ trắc lên đến vài trăm triệu đồng/kg. Hiện tại, loại gỗ này nằm trong Sách đỏ Việt Nam, thuộc nhóm IIA của Danh mục các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm ban hành kèm theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, cấm khai thác với mục đích thương mại. Tại Hội nghị các nước thành viên Công ước về buôn bán quốc tế, muốn buôn bán loại gỗ này phải được sự cho phép của cơ quan quản lý CITES, các nước xuất khẩu, nhập khẩu, tái xuất khẩu.

Để thu được lợi nhuận khủng từ loài cây quý hiếm này, nhiều doanh nghiệp đã “lách luật” bằng cách lợi dụng kẽ hở trong việc tên khoa học của cây gỗ trắc này trong danh mục của CITES và các quy định hiện hành không ghi rõ các tên khoa học đồng nghĩa (có nhiều tên khác nhau nhưng vẫn cùng một loài cây) để ghi tên bản địa của cây gỗ trắc vào hồ sơ xuất, nhập khẩu nhằm qua mặt cơ quan chức năng. Điển hình, ngày 7-12-2013 Phòng CSMT Công an Hà Tĩnh kiểm tra và tạm giữ container BS: 37C-076.14 chở khoảng 40m3 gỗ trắc (giá trị hơn 40 tỷ đồng) do nghi ngờ có gian lận thủ tục thông quan tại cửa khẩu Lao Bảo (Quảng Trị). Lô hàng này nhập khẩu từ Lào, được Chi cục Hải quan cửa khẩu quốc tế Lao Bảo kiểm tra và cho thông quan ngày 6-12. Theo hồ sơ thông quan, số gỗ trên thuộc sở hữu của Công ty TNHH Sơn Đại Hiệp (Nghệ An) hơn 46m3 trắc lai. Trong đó, trắc lai xẻ (Dalbergia Oliveri Sawntimber) là 10,265m3, trắc lai tròn (Dalbergia Oliveri LogsWoods) 11,114m3 và trắc lai tận dụng gốc, cành, ngọn (Dalbergia Oliveri root, branch, top) là 25,3m3.

Sau khi bắt giữ, cơ quan chức năng Hà Tĩnh đã lấy mẫu gửi đến cơ quan giám định của Bộ NN&PTNT, kết quả số gỗ thuộc chủng loại trắc bồng (Dalbergia cochinchinensis), thuộc nhóm IIA quý hiếm. Tuy nhiên, Hải quan Lao Bảo một mực khẳng định đây là loại trắc lai, được kiểm nghiệm từ Đại học quốc gia Hà Nội, loại trắc này không cần giấy phép CITES nên mới cho thông quan.

Trước đó, chiều 10-8-2013, Đồn biên phòng cảng cửa khẩu Năm Căn (thuộc Bộ chỉ huy Bộ đội biên phòng Cà Mau) phát hiện ba ghe chở hơn 100 tấn gỗ trắc có nguồn gốc từ Campuchia nhập trái phép vào Việt Nam. 20 ngày sau đó, lô hàng được hoàn trả vì “hàng hóa, giấy tờ không bị tịch thu, không phát hiện vi phạm”. Theo thông tin của chúng tôi, một số doanh nghiệp kinh doanh gỗ từ Campuchia về Việt Nam đã ma mãnh dùng “tên làng” của gỗ trắc tại nước sở tại là Dalbergia cambodiana để thông quan qua các cửa khẩu dễ dàng như gỗ thông thường mà không cần giấy phép CITES.

Trước tình trạng trên, căn cứ vào nội dung Hội nghị các nước thành viên CITES lần thứ 16 thông qua đề xuất về việc bổ sung gỗ trắc, tên khoa học là Dalbergia cochinchinensis hoặc tên khoa học đồng nghĩa là Dalbergia cambodiana Pierre vào phụ lục II của CITES, ngày 11-11-2013, Bộ NN&PTNT gửi công văn số 231/CTVN-THGP đến Tổng cục Hải quan có ghi: “Tại Hội nghị CITES lần thứ 16 đã thông qua danh mục các loài động vật, thực vật phụ lục của CITES, trong đó có bổ sung gỗ trắc, tên khoa học Dalbergia cochinchinensis, tên đồng nghĩa Dalbergia cambodiana vào phụ lục II”, có hiệu lực từ ngày 25-10-2013” nhằm bảo tồn, kiểm soát và ngăn chặn tình trạng gian lận thương mại trong quá trình xuất, nhập khẩu gỗ trắc.

Tuy nhiên, ngày 18-12-2013 Tổng cục Hải quan vẫn có công văn về Cục Hải quan tỉnh Tây Ninh và các tỉnh, thành khác với nội dung: “Đối chiếu với tên khoa học của các loại gỗ trắc do doanh nghiệp khai báo, nếu không trùng với tên khoa học của các loại gỗ nêu tại phụ lục II Thông tư số 40/2013/TT-BNN&PTNT thì không yêu cầu doanh nghiệp xuất trình giấy phép CITES khi làm thủ tục hải quan đối với các lô hàng gỗ trắc nhập khẩu từ Lào cũng như các nước khác”.

Văn bản này chẳng khác nào “lối thoát hiểm” giúp các doanh nghiệp tha hồ nhập khẩu gỗ trắc từ Lào và Campuchia với tên gọi “bản xứ” để né CITES. Thiết nghĩ, các cơ quan chức năng cần phải đối chiếu cả tên khoa học lẫn tên bản địa của gỗ trắc khi thông quan, để ngăn chặn tối đa hành động gian lận “có điều kiện” của các doanh nghiệp, đồng thời đảm bảo thực hiện đúng các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.