Đoàn Chèo Thanh Hóa: Nối mạch nguồn truyền thống

Giữa thời buổi kinh tế thị trường, các loại hình giải trí trong và ngoài nước tràn ngập trên các phương tiện nghe nhìn, việc giữ gìn và phát huy giá trị các loại hình nghệ thuật truyền thống là cả một vấn đề nan giải. Vượt qua muôn vàn khó khăn ấy, Đoàn Chèo Thanh Hóa đã không ngừng vươn lên, "thắp” lại ngọn lửa nghệ thuật chèo trong lòng công chúng xứ Thanh nói riêng và cả nước nói chung.

NSƯT Trương Hải Thọ - Trưởng Đoàn Chèo Thanh Hóa

Chúng tôi gặp NSƯT Hải Thọ, Trưởng Đoàn Chèo Thanh Hóa vào buổi giao mùa. Dưới phố, bóng đào quất báo hiệu mùa xuân đã ở đâu đó gần lắm. Trên gác 2, căn phòng làm việc khá chật chội và cũ kỹ của Đoàn Chèo Thanh Hóa, NSƯT Hải Thọ vừa rót nước mời khách vừa kể cho chúng tôi nghe về lịch sử hình thành và phát triển đoàn bằng chất giọng trầm ấm.

Được thành lập từ năm 1959, trải qua nhiều giai đoạn cách mạng, đặc biệt là trong những năm kháng chiến chống Mỹ, với chức năng nhiệm vụ của đơn vị là đem lời ca tiếng hát đến phục vụ đông đảo đồng bào, chiến sĩ trong và ngoài tỉnh cũng như đồng bào cả nước. Trong những năm hòa bình lập lại, thống nhất đất nước, rồi vào giai đoạn đất nước bắt tay vào CNH,HĐH, Đoàn Chèo Thanh Hóa vẫn là một trong những đoàn nghệ thuật truyền thống mạnh trong cả nước.

Minh chứng cho những điều này là qua các kỳ hội diễn, biểu diễn, liên hoan sân khấu nghệ thuật Chèo toàn quốc thì Thanh Hóa luôn giành được những giải cao. Tiêu biểu là vào năm 2001, vở chèo cổ "Súy Vân giả dại” đã đạt giải A trong tổng số 19 vở diễn của 19 đơn vị nghệ thuật chèo tham dự. Năm 2005, khi Liên hoan sân khấu chèo toàn quốc về đề tài hiện đại, Đoàn Chèo Thanh Hóa cũng đạt giải cao với vở diễn "Cà phê chín đỏ”. Vở diễn đã trở thành một trong 4 vở diễn hay nhất trong tổng số 18 vở diễn. Bản thân NSƯT Hải Thọ với tư cách là đạo diễn đã được nhận giải đạo diễn xuất sắc nhất toàn quốc. Đây là vinh dự của cá nhân nghệ sĩ Hải Thọ nói riêng và tập thể Đoàn Chèo Thanh Hóa nói chung. Năm 2011, tại Thái Bình – quê hương của nghệ thuật Chèo – Liên hoan Chèo về đề tài hiện đại, vở "Vẹt” của Đoàn Chèo Thanh Hóa được cả hội diễn đánh giá là xuất sắc nhất nhưng do một số lý do, vở diễn chỉ đoạt huy chương Bạc, xếp sau Đoàn Nghệ thuật Chèo Thái Bình. "Đem chuông đi đánh xứ người”, nhưng Đoàn Chèo Thanh Hóa đã được vinh danh ngay trên chính "đất chèo” là một vinh dự lớn lao, niềm tự hào của Xứ Thanh.

Đặc biệt, năm 2012, nhân dịp kỷ niệm 65 năm lần đầu tiên Bác Hồ về thăm Thanh Hóa, thực hiện ý kiến chỉ đạo của UBND tỉnh, Sở VHTT&DL, Đoàn Chèo Thanh Hóa đã dựng hoạt cảnh "Tình Bác sáng lòng ta” khái quát tất cả quá trình phấn đấu thực hiện lời dạy của Bác Hồ: " Thanh Hóa phải trở thành tỉnh kiểu mẫu” của Đảng bộ và nhân dân Thanh Hóa trải qua 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược đến nay. Hoạt cảnh đã tạo được tiếng vang, đọng lại niềm xúc động trong đông đảo công chúng và được đánh giá cao về tính nghệ thuật.

Thông qua các tác phẩm sân khấu chèo, đoàn đã lồng ghép các đường lối chính sách của Đảng và nhà nước, đưa đến công chúng những thông tin giáo dục, hướng người xem đến tính chân, thiện, mỹ…

Một vở diễn của Đoàn Chèo Thanh Hóa

Để làm được điều này, các nghệ sĩ phải nắm vững được các trình tự, phương pháp trong biểu diễn. Từ những vở diễn cổ, đạo diễn, diễn viên nắm chắc thì khi triển khai những vở diễn hiện đại, tác phẩm vẫn rất "chèo”. Sinh viên, học sinh ra trường về đoàn, các em tiếp tục được kèm cặp, dạy dỗ từ cách luyến láy trong từng câu hát, từng động tác, ngôn ngữ hình thể, ánh mắt… thế hệ đi trước hướng dẫn thế hệ đi sau, luôn giữ được cái gốc, mạch nguồn truyền thống theo đúng định hướng tinh thần của Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) là đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng được nhu cầu thị hiếu của khán giả đương đại.

Với những thành tích xuất sắc đã đạt được, Đoàn Nghệ thuật Chèo Thanh Hóa vinh dự nhận được nhiều phần thưởng cao quý của Nhà nước. Năm 1999, đoàn đã vinh dự được đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba vì đã có thành tích xuất sắc trong thời kỳ đổi mới. Đến năm 2004, đoàn lại vinh dự được đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhì và đặc biệt là trong năm 2009, Đoàn Nghệ thuật Chèo Thanh Hóa đã vinh dự được Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất, riêng cá nhân nghệ sĩ Hải Thọ đã được Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba.

Trong thời buổi kinh tế thị trường, các sản phẩm giải trí trong và ngoài nước tràn ngập trên các phương tiện nghe nhìn, việc hút được khán giả đến được với sân khấu chèo là một điều cực kỳ khó khăn. Trong điều kiện ấy, để có thể thu hút khán giả đến với nghệ thuật sân khấu chèo, các nghệ sĩ, diễn viên của đoàn đã không quản khó khăn đi đến tận vùng sâu, vùng xa, các công trường, hầm mỏ… dựng sân khấu phục vụ và được đông đảo quần chúng hoan ngênh và đón nhận.

Khi cánh màn nhung khép lại, người nghệ sĩ Đoàn Chèo Thanh Hóa lại trở về với cuộc sống thường nhật, phải đối mặt muôn vàn khó khăn đời thường khác. Đó là cơ sở vật chất nghèo nàn, chế độ đãi ngộ cho người nghệ sĩ còn nhiều hạn chế. Nhắc đến những khó khăn mà đoàn đang phải đối mặt, giọng NSƯT Hải Thọ bỗng chùng xuống, trăn trở: " Là một đoàn nghệ thuật truyền thống. Đến nay, đoàn đã có 8 nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu NSƯT. Hiện Đoàn có 50 diễn viên, nhân viên phục vụ. Tuy nhiên cái khó khăn lớn nhất mà đoàn đang phải đối diện là về con người và chính sách. Trong tổng số diễn viên, nhân viên đó chỉ có 35 người nằm trong diện định biên, trong khi đó riêng đội nhạc và diễn viên đã chiếm tới 42 người, chưa nói đến đội ngũ phục vụ như: Hành chính, cán bộ tổ chức biểu diễn, đội xe, phương tiện âm thanh, ánh sáng cho nên đoàn luôn phải hợp đồng với 15 nhân công. Theo tôi, hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật phải có một cơ chế riêng chứ không thể giống như trong các ngành khác. Các cụ ta xưa vẫn thường nói: "Thầy già con hát trẻ”, theo quy định, lao động khi về hưu đối với nam là 60, nữ 55, nhiều người muốn được về trước tuổi, nhường "đất” lại cho thế hệ trẻ nhưng lại "vướng” quy định của nhà nước. Chính điều này đã khiến các diễn viên trẻ không có cơ hội vào biên chế hoặc hợp đồng đã phải bỏ nghề dù rất yêu nghệ thuật chèo, gây ra tình trạng chảy máu tài năng nghiêm trọng”.

Với người nghệ sĩ nghệ thuật chèo, khó khăn kể sao cho hết. Nhưng nhìn sâu vào đôi mắt nghệ sĩ Hải Thọ, vẫn thấy ở đó ngọn lửa đam mê nghề cháy mãnh liệt. Anh và những nghệ sĩ của Đoàn Nghệ thuật Chèo Thanh Hóa đang nối mạch nguồn truyền thống của bao lớp cha anh đi trước. Đồng thời góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống đang ngày càng bị mai một trong nền kinh tế thị trường quay quắt.

Ng.Chung