CIA “vắt chanh bỏ vỏ”

Hơn 40 năm sau khi thực hiện các chiến dịch bí mật ở đông bắc Lào, các phi công "giặc lái" của Hãng Hàng không dân sự Air America vẫn chưa nhận được khoản thù lao hay đền bù nào thỏa đáng từ phía Cục Tình báo trung ương Mỹ (CIA) - cơ quan đã thuê họ thực hiện các chuyến bay.

Năm 2000, John Wiren, một trong những phi công của Air America có hợp đồng bay năm xưa, đã đâm đơn kiện CIA ra tòa án để đòi những khoản bồi thường hậu chiến, những khoản lợi tức hưu trí mà đáng lẽ ra ông và những người cùng tham gia các chiến dịch bí mật của CIA tại Lào phải được hưởng. Sau một năm thực hiện nhiều loại "thủ tục hành chính", cuối cùng ông Wiren cũng được tòa án thông báo rằng yêu cầu của ông không thể đáp ứng! Trường hợp của Wiren không phải là duy nhất, mà đó là chung cho hàng chục, hàng trăm người bao gồm cả phi công và những nhân viên phục vụ trên các chuyến bay quân sự cách đây hơn 4 thập niên. Trong số họ, nhiều người đã tử nạn trong khi đang thực hiện nhiệm vụ, một số khác qua đời sau khi chiến tranh kết thúc, họ chết dần chết mòn theo năm tháng, mang theo những nỗi uất ức bị "vắt chanh bỏ vỏ". Vào tháng 5/1964, 5 phi công của Hãng Hàng không dân dụng Air America được gọi vào văn phòng bí mật của giám đốc chi nhánh hãng tại Vientiane, Lào, để thảo luận việc họ có chịu tham gia một chiến dịch bí mật phá hoại các cơ sở của Pathet Lào và Cách mạng Việt Nam ở phía đông Cánh đồng Chum (Plain of Jars), đông bắc Lào. Cuộc họp có sự hiện diện của một sĩ quan tình báo CIA mang mật danh là "Mr Jones". CIA đã bỏ tiền ra thuê Air America thực hiện chương trình Không vận dân dụng (CAT) từ năm 1950 và tiếp tục cho đến khi Sài Gòn được giải phóng vào ngày 30/4/1975. "Mr Jones" chính là người đại diện cho CIA thực hiện chương trình CAT tại Lào. John Wiren là 1 trong 5 phi công được gọi đến nhận nhiệm vụ kể trên. Wiren kể lại rằng, nhóm của ông được tuyển mộ thực hiện chương trình bay phá hoại là vì CIA muốn tận dụng những kinh nghiệm bay trước đó của nhóm. Do tính chất bí mật của các chiến dịch mà họ tham gia, sợ rằng mọi chuyện có thể đổ bể gây ảnh hưởng xấu đến cuộc chiến ở Đông Dương, nên CIA và Đại sứ quán Mỹ tại Lào yêu cầu mỗi phi công tham gia chiến dịch phải nộp một bản "Đơn xin thôi việc" trước khi thi hành nhiệm vụ ngay sau khi ký hợp đồng làm việc. Động tác này gây bất lợi cho các phi công nhưng họ buộc phải thực hiện để bảo vệ uy tín của Chính phủ Mỹ và Lào khi đó (do đã ký vào Hiệp ước Hòa bình Geneva 1961, theo đó Lào là nước trung lập trong cuộc chiến). Wiren và nhóm phi công được giao lái những chiếc máy bay ném bom T-28 của Thái Lan và trực thăng chiến đấu Bell-205 do chính Hãng Air America cung cấp, thực hiện các cuộc oanh kích bắn phá vùng rừng núi phía đông Cánh đồng Chum nhằm làm chậm bước tiến của bộ đội Pathet Lào và Quân giải phóng Việt Nam. Những chiếc trực thăng của Air America tại Cứ điểm Lima 85 ở Phou Pha Thi. Một trong những trận chiến nổi tiếng được kể lại trong hồ sơ lưu trữ của CIA là trận Phou Pha Thi - còn gọi là Cứ điểm Lima 85 (Lima Site 85), nơi đặt một hệ thống radar bí mật của CIA nằm sâu trong lòng đất, được Mỹ sử dụng để điều khiển máy bay ném bom miền Bắc Việt Nam. Cứ điểm này thuộc Quân khu II, cách căn cứ Sầm Nưa của Pathet Lào 30km về phía nam. Tháng 1/1968, tức 18 tháng sau khi Cứ điểm radar Lima 85 được lắp đặt, các đơn vị công binh Mỹ - Lào đóng tại Phou Pha Thi đã bị Quân giải phóng Việt Nam và Pathet Lào phối hợp tấn công gây thiệt hại lớn về người và vật chất. Cũng vì muốn bưng bít thông tin về các chiến dịch ở đông bắc Lào mà CIA đã ém nhẹm toàn bộ chi tiết của các trận chiến, kể cả trận Phou Pha Thi. Trong nhiều năm, kể cả những người tham gia cuộc chiến thời đó cũng không được phép hé lộ bất cứ thông tin gì về các cuộc chiến bí mật đó. Những hợp đồng thuê "giặc lái" Air America và các chi tiết về "cuộc chiến bí mật" của CIA chỉ được kể lại trong hồ sơ lưu trữ của cơ quan này và chỉ được tiếp cận rất hạn chế. Tổng cộng, chương trình CAT của CIA và Air America đã thuê hàng trăm người và 240 người trong số họ - bao gồm phi công và nhân viên hàng không - đã chết trong khi thi hành nhiệm vụ. Khoảng 400 người còn sống sót sau chiến tranh, nhưng đến nay đã chết gần hết, chỉ còn lại vài chục người. Theo hồ sơ lưu trữ, CIA thực ra cũng đã lập một kế hoạch chi trả lương hưu cho những người này nhưng trên thực tế chỉ có 39 người đã chết được nhận bồi thường mức cao nhất là 10.782 USD/người, thấp nhất chỉ 13,40 USD/người. Số còn lại không được nhận một xu nào. Trong thập niên 80 thế kỷ trước, các cựu phi công và nhân viên Air America do luật sư William Merrigan đại diện đã từng đâm đơn kiện CIA ra tòa án nhưng tòa án đã ra phán quyết nghiêng về phía CIA và Chính phủ Mỹ. Sau đó, luật sư William Merrigan tiếp tục trình hồ sơ vụ việc lên Quốc hội Mỹ. Năm 2003, Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ Harry Reid đã đưa ra một dự thảo luật bồi thường hưu trí cho các cựu phi công và nhân viên Air America nhưng tiếp tục không thành công, vấn đề bị đẩy sang cho kế hoạch ngân sách hàng năm của Lầu Năm Góc. Tháng 10/2009, Luật Phân bổ ngân sách quốc phòng 2009-2010 có điều khoản gia hạn cho Giám đốc Tình báo Quốc gia (DNI) trong vòng 180 ngày phải trình báo cáo phương án chi trả lợi tức hưu trí cho các cựu phi công và nhân viên hàng không Air America, nhưng hạn chót là cuối tháng 4/2010, CIA lại tiếp tục "kỳ kèo" gia hạn thêm 1 năm để "nghiên cứu hồ sơ"... Cory Etchberger - Con trai Cơ trưởng Richard Etchberger, thay cha nhận Huy chương Danh dự từ Tổng thống Barack Obama (phải) ngày 21/9/2010. Ngày 21/9 vừa qua, Cơ trưởng Richard Etchberger - một trong những "giặc lái" năm xưa đã tử thương trong trận chiến ngày 11/3/1968 ở Phou Pha Thi - được Tổng thống Barack Obama truy tặng Huy chương Danh dự (Medal of Honor). Sự vinh danh Cơ trưởng Etchberger làm cho nhiều người là cựu phi công trong toán "giặc lái" năm xưa và thân nhân những người tử trận hoặc đã qua đời sau chiến tranh hồi tưởng lại những ngày tháng chiến trường khốc liệt và cảm thấy bị hắt hủi, lãng quên. Việc đơn kiện của cựu phi công John Wiren không được tòa án thụ lý và một lần nữa cung cấp thêm bằng chứng về những trò lừa bịp, những mưu mẹo lắt léo của CIA nhằm phủi trách nhiệm đối với những người đã từng cộng tác với họ trong mọi cuộc chiến