Cảm nghĩ khi nghe tin UNESCO tôn vinh Ca trù và Quan họ

    Báo Sài Gòn Giải Phóng
    Gốc

    Năm 1976, UNESCO đã giao cho tôi việc về nước tìm xem những bộ môn nghệ thuật nào có giá trị rất cao mà đã bị chìm trong quên lãng từ 30 năm nay vì chiến tranh. Trung tâm Nghiên cứu khoa học Pháp và Viện Quốc tế nghiên cứu âm nhạc theo phương pháp đối chiếu tại Tây Bá Linh giúp cho tôi kinh phí và máy ghi âm để thực hiện một cuộc điền dã. Đồng thời, Đỗ Nhuận – Tổng Thư ký Hội Nhạc sĩ (NS) Việt Nam gởi thơ mời tôi về để tiếp xúc với các NS, nhà nghiên cứu âm nhạc trong nước. Tôi không ngờ chuyến trở về nước lần đầu tiên để làm một công tác điền dã lại được nhiều cơ quan ủng hộ về tinh thần và vật chất như thế. Riêng UNESCO có thể phát hành những dĩa hát đặc biệt dưới nhãn hiệu của UNESCO về các bộ môn đó.

    Năm 1978: UNESCO đồng ý xuất bản dĩa hát “Viet Nam / Ca trù and Quan họ”, hãng EMI ODEON số 064-183113 (30cm/33 vòng), collection UNESCO. Dĩa hát đã được UNESCO mua gần 400 bản để gởi đi cho các trường đại học lớn bên Mỹ và những nhà văn hóa lớn bên châu Âu. 1997, dĩa đó được tái bản dưới dạng CD số D8035 hãng dĩa AUVIDIS “VIET NAM / Ca Tru & Quan Ho, Collection UNESCO Paris. Một băng cassette của CD này được xuất bản cùng một lúc. Trong những năm sau đó, tôi tiếp tục phổ biến nghệ thuật Ca trù – Quan họ ở nhiều nơi, và làm đề tài giảng dạy ở Đại học Sorbonne (Pháp) – Đại học Hawai at Manoa (Honolulu – Mỹ) năm 1988. Một trong số những sinh viên của tôi tại Đại học Hawai – Michael DiGregorio người Mỹ, nói được tiếng Việt – qua những tiết dạy của tôi đã mê thích Ca trù, và khi trở thành người đại diện cho quỹ Ford đã hết sức giúp đỡ cho nghệ thuật Ca trù. Năm 2002 quỹ Ford đã tài trợ chương trình “Đào tạo diễn viên Ca trù trẻ”; năm 2005 lại tiếp tục tài trợ cho Liên hoan Ca trù toàn quốc. Khi kết thúc khóa học tại Đại học Hawai, có 5 – 6 sinh viên Mỹ cùng với các nữ sinh VN hát Quan họ đối thoại với nhau rất vui. Nhắc lại những kỷ niệm đó để thấy rằng ở xứ người, nghệ thuật truyền thống của VN mà ở đây là Ca trù và Quan họ cũng gặp được sự quan tâm yêu mến của nhiều người. Tại Đại học Sorbonne, tôi đã chọn đề tài “Vài nét đặc thù của Quan họ Bắc Ninh” cho sinh viên Pháp làm luận văn cử nhân âm nhạc học. Trong lúc chấm bài thi, tôi lựa những bài hay đem photocopy và khi về VN có đưa cho NS Lưu Hữu Phước xem. Xem xong, Phước chảy nước mắt và nói: “Không ngờ rằng ở nước ngoài mà có những thanh niên biết về nhạc truyền thống VN còn nhiều hơn thanh niên ở nước mình!”. Bỗng nhiên có sự tình cờ là hai bộ môn Ca trù và Quan họ tôi đã chọn lựa ghi âm để làm dĩa hát được phát hành dưới nhãn hiệu UNESCO từ năm 1976 thì năm 2009 cả hai bộ môn này đều được UNESCO tôn vinh là Di sản phi vật thể đại diện cho nhân loại (Quan họ) và Di sản phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp (Ca trù). Sau khi tôi về nước năm 1976, ghi âm giọng hát của bà Quách Thị Hồ vào dĩa hát, nhờ đó mà bà Quách Thị Hồ được danh hiệu NSND và UNESCO trao tặng bằng danh dự để cảm ơn bà đã tham gia trong việc phổ biến nghệ thuật Ca trù – là di sản độc đáo của Việt Nam và vốn quý của toàn nhân loại ra thế giới. Năm 1983, tiết mục Tỳ bà hành do cụ Quách Thị Hồ biểu diễn, được GS Lưu Hữu Phước và tôi gởi tham dự “Diễn đàn âm nhạc châu Á do HĐQT âm nhạc, phối hợp với Ủy ban quốc gia âm nhạc của nước CHDCND Triều Tiên tổ chức tại Bình Nhưỡng, tiết mục đó được Ban tuyển lựa chọn và tuyên dương “Một trong 9 tiết mục xuất sắc nhất”, Ca trù lại được một ban tuyển lựa quốc tế vinh danh. Năm 2004, tôi đã được chính quyền VN mời về nước thành lập hồ sơ Ca trù đệ trình lên UNESCO. Tôi bằng lòng nhận trách nhiệm thảo hồ sơ. Tôi không ở thường trực tại Hà Nội mà công việc thảo hồ sơ cần phải được liên tục nên tôi đã đề nghị với chính quyền giao lại việc hoàn tất hồ sơ Ca trù cho Đặng Hoành Loan, là người tôi tin cậy nhất. Còn tôi chỉ theo dõi qua thư từ và giữ cương vị cố vấn đặc biệt của hồ sơ. Tôi đã thành lập một ban biên tập hồ sơ về Ca trù do Đặng Hoành Loan chủ biên và gồm những chuyên gia như GS Vũ Nhựt Thăng, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, chuyên gia về Hán-Nôm Nguyễn Xuân Diện. Về việc điền dã, Đặng Hoành Loan chịu trách nhiệm tìm kiếm những người cộng sự như các chuyên gia về điện ảnh, nhiếp ảnh, kỹ sư thâu thanh, ghi hình… Tôi có nhiệm vụ đọc các văn bản, hồ sơ bằng tiếng Việt và bản dịch ra tiếng Anh, hiệu đính và bổ sung bản gốc, bản dịch, nhận định, góp ý việc dựng phim, in dĩa hát, tuyển lựa hình chụp và lời giới thiệu cho các tư liệu nghe nhìn đó. Khi nghe tin Ca trù và Quan họ được UNESCO công nhận Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, tôi vô cùng hạnh phúc vì những ước mong của mình từ bao nhiêu năm nay giờ đã trở thành sự thật. Tuy vậy, trong niềm vui tôi vẫn trĩu nặng trong lòng những ưu tư lo lắng. Chuyên gia của UNESCO tôn vinh Quan họ vì đọc hồ sơ thấy được những phong cách đặc thù không đâu có như tục lệ ngủ bọn, kết bạn, cách hát đối chữ, đối giọng, có tinh thần sáng tác… của Quan họ ngày xưa thì tôi lo rằng nếu thế giới đến VN để nghe những canh hát Quan họ bây giờ, liệu có còn thấy được những nét đặc thù tế nhị của Quan họ cổ hay không? Về Ca trù thì UNESCO tôn vinh như một Di sản phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Tôi lo rằng việc bảo vệ sẽ theo đường lối nào để còn giữ được giá trị đích thực của Ca trù ngày xưa. Cơ quan nào sẽ nhận ngân quỹ giúp đỡ và có đủ sáng suốt “chọn mặt gởi vàng” để cho nghệ thuật Ca trù được phổ biến và truyền lại trung thực cho những thế hệ mai sau? Việc UNESCO tôn vinh Ca trù và Quan họ như luồng ánh sáng rực rỡ chiếu rọi khắp bầu trời, xua tan đám mây mù đang che lấp những chân giá trị của nghệ thuật dân tộc, chứng tỏ cho người trong nước biết rằng: VN cũng có những bộ môn nghệ thuật tế nhị, tinh vi mà người nước ngoài nhận thấy, thán phục và ca ngợi. Việc tôn vinh cũng là tiếng chuông cảnh tỉnh đối với những người đang bị mê hoặc bởi sự hào nhoáng, hiện đại, sinh động của văn hóa nước ngoài, kéo người lạc lối quay về tìm hiểu thêm các bộ môn nghệ thuật âm nhạc truyền thống, có hiểu mới thương, có thương mới chịu khó học tập, có khi đi tới biểu diễn… thì lúc ấy nghệ thuật dân tộc VN sẽ đủ sức hồi sinh. TRẦN VĂN KHÊ Thông tin liên quan >> Ca Trù và Quan họ Bắc Ninh được UNESCO chọn vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại >> UNESCO hoàn thành thẩm định hồ sơ dân ca Quan họ Bắc Ninh >> 3X sắm “dế”, hát quan họ… >> Sau cồng chiêng sẽ là quan họ, ca trù? >> Để văn hóa quan họ trở thành di sản thế giới >> UNESCO công nhận di sản văn hóa: Không chỉ là hình ảnh quốc gia >> Nghe em hát câu dân ca... >> Để quan họ là di sản cho mai sau >> Tươi vui, nhộn nhịp Hội Lim 2006 >> Hội thi hát đối quan họ Xuân 2006

    Nguồn SGGP: http://sggp.org.vn/vanhoavannghe/2009/10/205210/